Vormgeving – bouwen aan haiku en senryu

* Haiku wordt in de eerste plaats benaderd, beleefd, herbeleefd, gelezen en geschreven vanuit een zekere geestesgesteldheid, die alleen maar kan groeien na verloop van tijd. Daarnaast eist de vormgeving van haiku haar eigen rechten op; zij wordt gerealiseerd door zelfstudie en kritiek, door studie en zelfkritiek.

* Wie haiku wil schrijven, doet er het beste aan een aantekenboekje bij zich te dragen. Aantekeningen, momentopnames, kladversies verdienen het om in eenzaamheid rustig te worden overwogen.

Tussen de tulpen
tilt een vlinder de kat op.
Ik klap mijn boek dicht.                              Walter Vereertbrugghen

* Haiku kunnen gerubriceerd worden volgens allerlei op zichzelf staande of gecombineerde thema's: zintuigen, seizoenen, de mens, dieren, planten, de natuurelementen, humor, associaties, tegenstellingen, woordbeelden, enzovoort.

- Zintuigen

De zon gaat onder.
Het rood van de lijsterbes
verdonkert tot niets.                              Bart Mesotten

Het insect maakt
geen geluid op de voorruit,
alleen een bloedspat.                              Luc Vanderhaeghen

In de winkelstraat -
toeristen en bloembakken
verspreiden hun geur.                              Walter Vereertbrugghen

- Seizoenen

Zomerse stilte -
door het maïsveld kabbelt
een zacht fluisteren.                              Hilda Borremans

Ik kijk achterom.
Duizenden zonnebloemen
staren mij plots aan.                              Hans Reddingius

Het laatste blad valt:
de oude boom staat
open voor het licht.                              Willem Lofvers

- De mens

Getweeën op stap.
Hij loopt achter zijn buik aan,
zij volgt haar lippen.                              Inge Lievaart

Tevoren geeft zij
al haar melk nog aan het kind
dat zij achterlaat.                              (anoniem)

- Dieren

Een plons. Een woelrat
duikt naar haar holletje -
modderwolkjes.                              Hilda Kiekemans

Onbeweeglijk
zit de haas op de helling,
een en al oor.                              Marcel Smets

- Planten

Het ongekamde haar
van treurwilgen waait
met alle winden mee.                              Jan Bontje

Over het spiegelbeeld
van een kale boom drijven
zijn bladeren weg.                              Paul Berkenman

- De natuurelementen

De wolkentoppen
op de maanverlichte berg
verkruimelen.                              Matsuo Basho

Een flitsende bliksem
krinkelt door donkere wolken
veraf, onhoorbaar.                              Jinna Johnson

- Humor

Twee monologen
vullen elkaars gaten op.
Moeder en dochter.                              Max Verhart

In het café
pronkt hij met zijn bankbriefjes -
zij met iets anders.                              Ferre Denis

Ik mag hen beiden
dame en dalmatiër,
veilig aan de lijn.                              Paul Vyncke


* In haiku wordt gestreefd naar een indeling in drie regels: een eerste regel van vijf, een tweede regel van zeven, en een derde regel van opnieuw vijf lettergrepen. Dit is een streven, een niet opgelegde maatstaf die men gebruikt als het past.
Een lidwoord, bijwoord of bijvoeglijk naamwoord toevoegen of weglaten, alleen maar om aan dat aantal lettergrepen te komen, vermindert de waarde van een haiku. Een om deze reden geforceerde haiku wordt door iedere geoefende lezer onmiddellijk herkend.
De zinswending kan niet steeds ongestraft gewijzigd worden om aan het zogenaamde 'juiste' aantal lettergrepen te komen. Gekunsteldheid valt op.

De meiregens mee-
voerend, ijlt de Mogami
ruisende verder.                              Matsuo Basho

Deze vertaling van J. van Tooren verdiende een minder kunstmatige indeling. Een woord in lettergrepen splitsen om aan het zogezegd vereiste aantal lettergrepen te geraken, is uit den boze. En als bijwoord bij 'verder ijlen' mag 'ruisende' hier geen finale 'e' krijgen. Logischer zou geweest zijn:

De meiregens meevoerend,
ijlt de Mogami-rivier
ruisend verder.

met weliswaar 7-7-4 lettergrepen, maar niet langer een geforceerde vertaling of constructie. Of het had bijvoorbeeld met een lichte accentverschuiving kunnen worden:

Vol van meiregen
ijlt de Mogami-rivier
al ruisend verder.

Belangrijker is dat de regels min of meer op zichzelf kunnen staan, of een eenheid vormen, of een wending voorbereiden.

* Een haiku bestaat uit weinig woorden. Die moeten met de meeste zorg worden gekozen, uitgeprobeerd en bevestigd. Of gewijzigd, zoals dikwijls het geval is ...
Alles wat enigszins overbodig is, moet weg!

Zij blaffen voort -
koude honden
in de witte nacht.                              Marcel Smets

* Haiku moet het niet hebben van moeilijke woorden of formuleringen. Eenvoud siert.
Verwoorden wat men precies bedoelt, blijft een uitdaging, maar een noodzakelijke. Algemeenheden worden best vermeden. Dieren en planten hebben elk hun naam, en het gebruik ervan biedt meer informatie aan de lezer.

In het hoenderhok
heeft een jagende bunzing
een feestje gebouwd.                              Henri Decorte

* Haiku is realistisch in het beschrijven van de realiteit.

Toen wij omzagen
volgden zij ons, hand in hand,
onze schaduwen.                              Frank Berkelmans

* Een haiku moet leesbaar en begrijpelijk blijven. Aan zwaarbeladen woorden, geheimzinnig taalgebruik of mystieke boodschappen heeft de lezer niets. Een onduidelijke haiku is een mislukte haiku.

In mijn tuinvijver
drijven spelende wolken
naar de overkant.                              Lode Van den Heuvel

* De persoonsvorm staat bij voorkeur in de tegenwoordige tijd.

Kinderen keilen
keitjes naar de overkant.
Zij raken mijn jeugd.                              Henri Decorte

* Bijvoeglijke naamwoorden, superlatieven en woordherhaling worden vermeden, tenzij die de inhoud bewust ten goede komen.

"Hij was de eerste!"
meer nog dan de jongen zelf
schept de vader op.                              Senko

* In haiku over de natuur is een aanwijzing of verwijzing naar het seizoen ten zeerste aangeraden.

De boom in de herfst
gaat luchtig gekleed in zijn
gouden armoede.                              Kees Helsloot

* Het wordt als een troef beschouwd als in een haiku een wending voorkomt, waarbij de gedachten als het ware worden uitgenodigd een andere, onvermoede richting in te slaan.

Nieuwjaar 2000!
Voor de merel in mijn tuin
een gewone dag.                              Walter Vereertbrugghen

* Een sterke haiku bestaat uit meerdere lagen. Eerst is er dat wat men leest, de mededeling. Dan is er de diepere betekenis, datgene waar het in essentie om gaat. Via deze betekenis wordt de lezer spontaan uitgenodigd om de haiku op een andere manier te benaderen en ontdekt hij de dubbele bodem. Maar niet zelden biedt een haiku een springplank aan om in nog andere gedachtenvijvers een duikje te gaan nemen.

Dansende tamtams
verdichten de duisternis.
Seringen geuren.                              William Higginson

De uitleg is gemakkelijk. In dit voorbeeld valt de tegenstelling op tussen het luidruchtige, beweeglijke, krachtige en bijna zwoele van in de eerste twee regels en het stille, onbeweeglijke en rustige van in de derde regel. De seringen durven in het dansgewoel amper aanwezig te zijn. Deze tegenstelling in dynamiek belicht evenwel slechts één aspect van het gebeuren. Al blijven ze op de achtergrond, toch vrolijken ook de seringen het feestelijk evenement op met hun geur. Op een discrete manier dragen ze bij tot een harmonisch geheel.

* Woorden of uitspraken met een taalkundig dubbele betekenis mogen gebruikt worden, op voorwaarde dat ze niet de enige bestaansreden van het vers zijn.

Netjes opgemaakt;
de bloembedden beginnen
aan hun winterslaap.                              Paul Vyncke

* Poëtische stijlfiguren mogen niet zodanig aanwezig zijn dat ze van de inhoud afleiden.
Het is een pluspunt als de inhoud van een haiku ondersteund wordt door taaltechnische middelen. Het gebruik van woordritme, klankkleur, onomatopee, alliteratie, enzovoort mag niet op de voorgrond komen, maar krijgt een dienende rol die altijd welkom is.

Kerkportaal -
de klik van de klink
peilt leegte.                              Nanneke Huizinga


Tot slot:

• Een haiku dient luidop gelezen te worden, zodat de auteur onvolkomenheden nog beter kan ontdekken.
• Men doet er goed aan de waarde van eigen haiku te toetsen aan een haikugroep die men reeds voldoende kent.
• De haikudichter streeft bij lezing geenszins naar het geschal van de loftrompet, maar is daarentegen zeer aandachtig voor die ene kritische noot, die zijn werk nog kan verbeteren.
• Een haiku is pas af, als de auteur zijn vers meermaals heeft herlezen en telkens heeft kunnen zeggen: 'zo is het.'

Walter Vereertbrugghen
veewee@compaqnet.be



Contactadressen

Willy Vande Walle
Voorzitter Haiku Centrum Vlaanderen
Waaienbergstraat 14
3090 Overijse

Max Verhart
Voorzitter Haiku Kring Nederland
Mr. Spoermekerlaan 30
5237 JZ 's-Hertogenbosch