Meander * Eerder * Artikelen * Brieven van Voltaire
 
Brieven van Voltaire
Een tekstcollage door Kees Godefrooij

Vanwege zijn scherpe pen en onafhankelijke geest moest Voltaire, schrijversnaam van François-Marie Arouet (1694 -1778), in 1726 op 32-jarige leeftijd de wijk nemen naar Engeland. 'Vrijwillige' ballingschap was voor hem de enige manier om aan een langer verblijf in de Bastille te ontkomen.
In Fransman in Londen; brieven uit Engeland doet hij op aanstekelijke wijze verslag van de drie jaar die hij er doorbracht en die voor zijn verdere ontwikkeling van eminent belang waren.
Voltaire, een van de prominentste vertegenwoordigers van de Verlichting, toont zich in de brieven filosoof, historicus, journalist ineen en in alles is hij geïnteresseerd: politiek, economie, theater, literatuur en natuurlijk godsdienst en wetenschap. Scherp ziet hij de tegenstellingen tussen de Engelse tolerantie en vitaliteit en de troosteloze hang naar het oude die de Franse monarchie zo in zijn greep houdt. Volgens Voltaire berust de 'grandeur' van Engeland op het feit dat iedereen er werkt en zijn talent vrijelijk kan ontplooien, en dat willekeur er dankzij het parlementaire systeem niet mogelijk is, omdat de soeverein en het volk de macht delen. De brieven vormen nog altijd een ongeëvenaard pleidooi voor vrijheid en verdraagzaamheid. Voltaire schuwt ook de roddel niet, mocht deze erudiete vrouwenliefhebber vandaag hebben geleefd zou het niet uitgesloten zijn geweest dat hij medewerking had verleend aan populaire televisieprogramma's.

Jeanne Holierhoek heeft van de lettres philosophiques een uitstekende vertaling gemaakt en die bovendien voorzien van een informatief nawoord en een verhelderende annotatie.
Deze bundel verdient zeker een plekje in de achtergrondcollectie van uw boekenkast.
Hieronder volgt een samenvatting van de veertiende brief.

Uit: Veertiende brief; Over Descartes en Newton.
Voltaire schrijft:

"Een Fransman die in Londen arriveert, treft daar in alle opzichten een andere situatie, ook op het gebied van de filosofie. Hij heeft een volle wereld achtergelaten en komt in een lege; in Parijs ziet men het universum als opgebouwd uit wervelingen van fijne stof; in Londen ziet men daar niets van, bij ons wordt de vloed van de zee veroorzaakt door de druk van de maan; bij de Engelsen is het de zee die de maan zoekt te naderen; dus terwijl u meent dat de maan u vloed zou moeten bezorgen, menen de heren hier dat er eb moet komen. Jammer genoeg valt het niet na te gaan, want om opheldering te krijgen had men de maan en de getijden al meteen na de schepping moeten onderzoeken.
Ook de essentie van de dingen is hier volstrekt anders; noch over de definitie van de ziel noch over die van de materie bestaat tussen u en hen overeenstemming. Descartes stelt dat de ziel hetzelfde is als het denken, en Locke bewijst op een vrij solide manier het tegenovergestelde.
Newton voegt daar de vastheid aan toe. Die opvattingen spreken elkaar tegen. 'Het is niet aan ons zulke grote geschillen op te lossen - Vergilius.'

De befaamde Newton, de vernietiger van het cartesiaanse systeem, stierf een jaar geleden, in maart 1727. Tijdens zijn leven werd hij geëerd door zijn landgenoten, en hij is begraven als een koning die goed was geweest voor zijn onderdanen.
De lofrede op Newton, die (de Franse schrijver) Fontenelle uitsprak voor de Academie van Wetenschappen, is hier gretig gelezen en ook in het Engels vertaald. Er werd in Engeland op het oordeel van Fontenelle gewacht als op een plechtige verklaring van superioriteit van de Engelse filosofie, maar toen bleek dat hij Descartes met Newton had vergeleken, kwam de hele Royal Society of London in opstand.
Toegegeven, die twee grote mannen verschilden sterk van elkaar in hun manier van doen, in hun levensloop en in hun filosofie.

Descartes was begiftigd met een levendige en krachtige fantasie, die hem zowel in zijn persoonlijk leven als in zijn manier van redeneren tot een bijzonder mens bestempelde. Zijn verbeeldingskracht manifesteerde zich zelfs in zijn wijsgerige werken, waarin het wemelt van de scherpzinnige en schitterende vergelijkingen. Bijna had de natuur van hem een dichter gemaakt, en hij schreef voor de koningin van Zweden dan ook een voorstelling in verzen, die uit eerbied voor zijn nagedachtenis niet in druk is verschenen. Hij ging uit Frankrijk weg omdat hij de waarheid zocht, die op dat moment zwaar werd bestookt door de deerniswekkende scholastiek.

Heel anders verliep de carrière van sir Newton. Hij leefde vijfentachtig jaar in zijn geboorteland, in bestendige kalmte, geëerd en in voorspoed. Een opvallend contrast met Descartes is dat hij in de loop van zijn lange leven geen hartstochtelijke gevoelens of zwakke momenten heeft gekend; hij heeft nooit omgang gehad met een vrouw. Dat is me bevestigd door de arts en de chirurgijn die hem in zijn laatste ogenblikken bijstonden. We kunnen Newton op dit punt bewonderen, al hoeven we er Descartes niet om te verguizen.

In Engeland heerst algemeen de opvatting dat de ene filosoof - Descartes - een dromer was en de ander een wijze. Er zijn in Londen maar heel weinig mensen die Descartes lezen, en zijn boeken hebben eigenlijk geen nut meer. Er zijn eveneens heel weinig lezers van Newton, want wie hem wil doorgronden moet uitermate geleerd zijn. Maar praten over hen doet iedereen; de Fransman wordt niets gegund en de Engelsman krijgt alles.
Naar mijn idee mag men zijn filosofie eigenlijk in geen enkel opzicht met die van Newton vergelijken; die van Descartes is een proeve, de andere is een meesterwerk. Maar degene die ons op de weg naar de waarheid heeft gezet, verdient misschien toch een plaats naast degene die vervolgens die weg tot het einde toe is gegaan."

Voltaire – Fransman in Londen. Brieven uit Engeland
Vertaald en van een nawoord voorzien door Jeanne Holierhoek
Wereldbibliotheek, Amsterdam 2004; 192 blz.; € 17,90
ISBN 90 284 1996 9

[gepubliceerd: 23 maart 2006]
 
^