Meander * Eerder * Artikelen * Haiku
 
Haiku
Jan Bontje

De eerste haiku in Nederland

Terwijl de oorsprong van de haiku in de nevelen van de Japanse middeleeuwen ligt is het exact bekend wanneer de haiku in Nederland werd geïntroduceerd: nl. in 1863. Toen werd, uiteraard vertaald in het Nederlands, de eerste haiku gepubliceerd in het literaire blad de Gids onder leiding van Potgieter (1808-1875). De structuur van drie regels van vijf, zeven en weer vijf lettergrepen was nog volslagen onbekend.
Eerst wilde Potgieter het gedichtje - dat volgens hem geen poëzie was - niet plaatsen, maar na aandringen van niemand minder dan koning Willem III ging hij overstag. De vorst had trouwens niet zozeer oog voor de poëzie als wel voor de economische belangen van de heersende burgerij. De Japanners zouden zich bij niet-plaatsing op hun teentjes getrapt kunnen voelen en dat zou de handelsbetrekkingen tussen het koninkrijk en het keizerrijk in gevaar kunnen brengen. Het was de tijd van de Droogstoppels...

Hoe kwam de eerste haiku hier verzeild? Letterlijk, gezeild: een jonge leerling-smid was in Rotterdam gearriveerd met een delegatie van hoge heren, die men in Japan hatomoto's noemt. (Ons woord hotemetoot 'hoge piet' is daarvan trouwens nog afgeleid.) Hij was verrukt van de stad waar hij stage mocht lopen en bracht dat op typisch Japanse wijze onder woorden: via een haiku. Deze leerling-smid, Matsu Toko, liep stage bij Bart Wilton, de grondlegger van het latere scheepsbouwconcern Wilton-Feijenoord, en schreef het volgende gedicht:

In mooi Rotterdam
leer ik een vak voor later -
stad aan het water


Geschiedenis

Zoals gezegd: de oorsprong van de haiku verliest zich in de nevelen van de Japanse vroege middeleeuwen. Net als andere poëzie-uitingen werden deze gedichten geschreven door de adel en de priesters. Reizende dichter-zangers verspreidden ze door heel het land. Hoewel Matsuo Kinsaku (1644 - 1694) - beter bekend onder zijn bijnaam Basho - algemeen wordt gezien als de allergrootste haiku-dichter was hij niet de eerste, zoals vaak wordt beweerd. Voor hem waren er anderen, zoals Moritake (1452-1540), Sokan (1458-1546) en Soin (1604-1682) die hokku of haiku schreven. Groten na hem zijn Taniguchi Buson (1715-1783), Issa (1763-1827) en Masaoka Shiki (1867 of '69- 1902).
Deze laatste creëerde de naam HAIKU (in het Nederlands ook wel HAIKOE, hoewel ik dat minder mooi vind). Het is de hedendaagse naam voor de HOKKU, oorspronkelijk het eerste deel van de RENGA ('geschakeld') onder de naam HAIKU NO RENGA ('de eerste - humoristische - regels van 'een aaneenschakeling van dichtregels'). De naam werd later HAIKAI NO HOKKU ('humoristische beginregels') en weer later werd de hokku als HAIKU een zelfstandig vers.
RENGA of RENKU waren lange verzen die begonnen met drie regels van resp. 5, 7 en 5 lettergrepen, waarna twee regels van elk 7 lettergrepen volgden en dan weer drie regels 7-5-7 enz. De eerste drie regels heetten HOKKU, de twee regels daaropvolgend WAKI. De zelfstandig geworden haiku bestond dus uit drie regels van resp. 5, 7 en weer 5 'lettergrepen'.

Hokku en waki samen vormden een TANKA. ('kort lied'). De tanka kreeg al in de zesde, zevende eeuw de vaste vorm van 31 lettergrepen volgens het schema 5 - 7 - 5 - 7 - 7. Meestal dichtte iemand drie regels (hokku) en moesten anderen er twee regels bij dichten. Deze laatste twee regels gaven het gedicht soms een wending of drukten een conclusie of juist een vraag uit. De hokku (haiku) en tanka werden uiterst populair. De priester-dichter Saigyo-hosi (12de eeuw) wijdde zijn leven aan het schrijven van tanka. Rond 1350 was de bloeitijd van de tanka voorbij. In de Meiji-periode, genoemd naar keizer Meiji die van 1867 tot 1912 over Japan regeerde, bloeide de tanka-beoefening weer op.

Zowel in de renga of renku, de tanka als de haiku wordt een diep geworteld gevoel van eenheid met de natuur tot uitdrukking gebracht. Het zenboeddhisme speelt hierin een grote rol. In zekere zin kan zelfs worden gesproken van 'haiku leven' en niet slechts 'haiku schrijven'. Al vrij vroeg speelt toch ook de mens een rol in o.a. de tanka, zoals uit het volgende voorbeeld blijkt:

was ik maar geweest
deze dauw uit de bergen
die u doorweekte
toen ge daar stond te wachten
op mij, in druipende dauw!


Vrouwe Ishikawa, ca. 675


De mens is in die tijd nog niet "ontworteld" maar leeft tot op zekere hoogte in harmonie met de natuur. De klassieke Japanse haiku (een woord dat zowel enkelvoud als meervoud is, hoewel af en toe voor het meervoud ook wel haiku's of haikoes wordt gebruikt) kenmerkt zich dan ook door een hevige en tegelijk diepgaande eenheidsbeleving met de natuur.
Bovendien heeft elke goede haiku onwillekeurig een didactische uitwerking, omdat de lezer, als hij er althans voor open staat, op andere wijze gaat kijken naar de dingen om hem heen.

eerste sneeuwvlokjes
het blad van een herfsttijloos
buigt haast onmerkbaar


Matsuo Basho


De meeste haiku verwijzen, overigens zonder dit bij naam te noemen, naar het seizoen waarin de beschreven gebeurtenis plaatsvindt. Het woord dat deze verwijzing uitdrukt noemt men KIGO. Zo is "sneeuw" of "ijs" een kigo voor winter, "bloesem" of "knop" voor lente. De indeling naar seizoenen is zo vanzelfsprekend dat het de gewoonte is om in publicaties van "traditionele" haiku de gedichten te groeperen per seizoen. Zo dragen de hoofdstukken van (verzamel-)bundels vaak de titel HARU (lente); NATSU (zomer), AKI (herfst) en FUYU (winter).

De haiku wortelt dus in een eeuwenoude Japanse traditie en is bijna vanzelfsprekend de vorm bij uitstek geworden om zich poëtisch uit te drukken. Miljoenen Japanners schrijven tegenwoordig haiku of tanka. Er zijn in Japan en daarbuiten vele honderden haiku- en tanka-periodieken.


Regels

De (klassieke, authentieke of pure) haiku was en is een natuurgedicht. Naast de al eerder genoemde elementen of ongeschreven wetten gelden onder meer de volgende regels:

  • rijm wordt niet gebruikt
  • elk van de drie regels moet zoveel mogelijk een geheel op zich zijn
  • meestal is in de derde regel (soms de tweede) sprake van een wending die naar een verdieping van gevoel of besef leidt
  • de eerste en de derde regel, de eerste en de tweede regel, maar ook de tweede en de derde regel kunnen vaak als een eenheid worden gelezen
  • hoewel het een ware gebeurtenis weergeeft, is het gedicht meer dan een pure mededeling of feitelijke weergave van die gebeurtenis (hoezeer ook poëtisch verwoord), maar heeft het vaak een onuitgesproken diepere laag

Toch kan van elk van deze regels worden afgeweken, op voorwaarde uiteraard dat het gedicht zijn schoonheid behoudt - of dat de "afwijking" deze schoonheid juist vergroot. Het plezier van het dichten mag immers niet vergald worden door "kommarijderij" of muggenzifterij.
Zo is haiku schrijven in de meest letterlijke zin een woord-kunst: met bijzonder weinig materiaal zo veel mogelijk zeggingskracht creëren.

o, oude vijver!
een kikvors springt van de kant
geluid van water


Dit is de bekendste en beroemdste aller haiku. Hij is van de hand van Basho.


IJzeren regels

De interpretatie en het gebruik van het begrip 'lettergreep' leveren problemen op, omdat het Japans strikt genomen geen lettergrepen kent. De Japanse lettergreep "JI-ON" komt wat klankkleur betreft echter overeen met onze lettergrepen. Maar een Japans woord dat op een 'n' eindigt heeft daarmee al een lettergreep extra. Om het nog ingewikkelder te maken: Japanse haiku worden als een (1) regel geschreven, zonder tussenrumte. De meest voorkomende verdelingen zijn 5-12, 8-9, 9-8, 7-10 en 10-7. Bovendien is het Japans zeer felexibel: het zinnetje "Moeder gaf het gisteren aan het katje" kan bijv. op 24 (!) verschillende manieren worden geschreven en heeft even zovele (weliswaar niet even zinvolle) betekenissen.
Het is, in navolging van de renga traditie, algemeen gebruik om bij het schrijven van 'Europese' haiku de versmaat 5-7-5 toe te passen. Toch wordt tegenwoordig met name in Noord-Amerika van deze 'ijzeren regel' afgeweken. Men komt daar dan ook haiku tegen van slechts 11 lettergrepen, bijv. 3-5-3. Omdat dat soms weer te kort is om de gedachte 'achter' het gedicht tot uiting te brengen worden ook wel andere aantallen lettergrepen gebruikt. Wel is er sprake van het schema 'kort-lang-kort'. Deze vrijgevochten vorm noemt men wel "free-form haiku".

Het is niet geoorloofd om te rijmen in haiku. Maar ook hier geldt dat een bevallig gedicht waarin op geheel ongekunstelde ("toevallige") wijze een mooi rijm voorkomt te verkiezen is boven een ander gedicht waarin die rijm dwangmatig is vermeden! Het gaat immers niet om het doctrinair toepassen van kille regels maar om de 'warmte' van de dichtregels. Zeker in de niet-traditionele haiku zal men af en toe ongedwongen rijm tegenkomen. Zo ontstond spontaan tijdens het schrijven van dit artikel de volgende "bontje" :

haicool

"Rijm (1) is verboden!"
Maar die hansworst van een vorst
laat dat Siberisch

(1) de grap is dat rijm ook op een oppervlakte bevroren dauw is...

Overigens: het niet hoeven rijmen geeft de dichter veel meer vrijheid dan bijv. in het sonnet.


Senryu

Moet een haiku over de natuur gaan? Niettegenstaande het voorafgaande: ja en nee. De 'klassieke' haiku was en is inderdaad natuurpoëzie pur sang. Al gauw ontstonden echter vrijere uitingen, zoals de SENRYU, genoemd naar de dichter Karai Hachiemon (1718-1790) die de bijnaam Senryu ('waterwilg') droeg en onder deze naam publiceerde. (Het is in Japan heel gebruikelijk dat dichters een bijnaam hebben.) De senryu is net als de wilg "buigzaam, taai en zacht". Senryu was de reactie van het volk op de haiku van de adel en de geestelijkheid waarin uitsluitend aandacht gold voor de natuur. De mens en zeker de "gewone man" kwam er niet in voor. Veelzeggend is in dit verband de titel van een boekje van J.C. Brown: "Senryu - poems of the people" (1991).
Je zou kunnen zeggen dat de senryu beschrijft wat de haiku oversloeg: de mens in zijn doen en laten, zij het doordrenkt met het diepgewortelde eenheidsbesef met de natuur dat de Japanse cultuur en religie kenmerkt. De mens is een onlosmakelijk deel van de natuur. Wat hij ook doet of laat, produceert of vernietigt: hij kan niet ontsnappen aan de natuurwetten die altijd en overal gelden. In deze opvatting is alles 'natuur' en de tegenstelling natuur - mens opgeheven. Doctrinaire haikisten die schrijvers van "vrije haiku" bekritiseren omdat zij "niet over de natuur schrijven" zijn in zekere zin roomser dan de paus...
Vaak wordt om nog een andere reden nogal denigrerend over de senryu gedacht: het zou als "volkspoëzie" geen echte literatuur zijn. Natuurlijk bevinden zich sommige senryu (en haiku) op het snijvlak van rijmelarij en poëzie en kan men zich lelijk bezeren. Maar dat verschijnsel komt men in alle poëzie-uitingen tegen, en is dus geen argument om senryu als zodanig als inferieur af te doen. Bovendien zijn vele senryu geestig en geven zij vaak een haarscherp psychologisch beeld van de mens. De grens tussen senryu en haiku is tegenwoordig bij veel beoefenaren trouwens erg vaag, zo niet opgeheven. Een - anoniem - voorbeeld:

toen hij bloemen stal
vloog een vlindertje hem na
in alle stilte


Variaties op een thema

In Nederland en België is de haiku populair. Er zijn tientallen zgn. haiku-kringen en in beide landen is er een landelijke organisatie van haiku-dichters. In veel landen zijn vergelijkbare organisaties. Buiten deze 'erkende' haikisten zijn er haiku-dichters die hun eigen koers varen. Kees van Kooten (ja, die) heeft voor de aardigheid wel haiku geschreven onder de naam HAIKOOT. Op het Internet is er een website genaamd HAIKOTS, een humoristische variant van de haiku.
Er is nog een andere moderne variant op deze eeuwenoude poëzie: de BONTJES. Deze haiku worden door Meander-redacteur Jan Bontje geschreven en gepubliceerd. De beperking tot natuurgedichten ervaart hij met velen als een knellende band. De onderwerpen worden net als in de haiku en de senryu "overal vandaan gehaald" - of juister: kunnen zich op elke plek - inclusief het onderbewustzijn van de schrijver - en op elk moment onverwachts voordoen. Zo kan "zomaar" een bontje ontstaan:

dichten soort bericht
uit de chaos opgepikt
zonder rang geschikt

(c) Jan Bontje 1998



Enkele Internetverwijzingen :
- Een Nederlandstalige site over haiku vindt men op de homepage van Hannie van Blitterswijk :
http://huizen.dds.nl/~hannie

- Een zeer uitgebreide Frans-Canadese haiku-site, met zeer veel verwijzingen, en met een bloemlezing van haiku in verschillende talen (ook in het Nederlands) vindt men op:
http://www.atreide.net/rendezvous/

- Er is ook mogelijkheid om zich te abonneren op een (Engelstalige) Japanse haiku- en tanka-mailinglist:
stuur voor de haiku-lijst een bericht naar: shiki-request@cc.matsuyama-u.ac.jp met in het bericht: SUBSCRIBE
stuur voor de tanka-mailinglist een bericht naar: shiki-tanka-request@cc.matsuyama-u.ac.jp met in het bericht: SUBSCRIBE

- Voor het bespreken van haiku en de achtergronden van haiku is er de (Engelstalige) Shiki-workshop -(haiku workshop-) list :
zich abonneren kan men door een bericht te sturen naar: shiki-workshop-request@shiki.toward.co.jp met in het bericht: SUBSCRIBE

[gepubliceerd: december 1998]
 
^