Meander * Eerder * Interviews * Keke Keukelaar
 
Interview met fotografe Keke Keukelaar
In no time het publieke masker af
door Sander de Vaan

In samenwerking met fotografe Keke Keukelaar (foto) presenteert Meander een serie opmerkelijke schrijversportretten. De foto's werden nu eens niet in een studio, werkkamer of idyllische omgeving gemaakt, maar op het toilet. Treed binnen (m/v) en ontmoet onze hedendaagse auteurs in een geheel andere entourage!

Hoe zou je je hier aan ons voorstellen?
Ik ben 35, woon in Utrecht, studeerde Engels, interactionele sociolinguistiek en conversatie-analyse, gaf jarenlang communicatietrainingen aan geneeskundestudenten, werkte onder meer als projectmanager en besefte een paar jaar geleden dat ik toch het allerliefst fotografeer. Dat ben ik toen maar gaan doen, eerst in combinatie met ander werk en sinds begin dit jaar full time.

Hoe kwam je er bij om schrijvers juist op een toilet te fotograferen?
De eerste schrijver die ik in de toiletten fotografeerde was DBC Pierre. Ik ontmoette hem tijdens de afterparty van het Crossing Border Festival in 2003. Het hotel waar het feestje gehouden werd, was zó verschrikkelijk lelijk en donker dat ik voorstelde om even naar de toiletten te lopen, waar het licht voldoende bleek om zonder flits te werken en de witte betegelde muur bovendien een mooie, rustige achtergrond bood.
Het had natuurlijk iets hilarisch en gênants, "this can't be serious"
las ik op het gezicht van Pierre. Tegelijkertijd bleek het erg prettig om even weg te zijn uit de drukte van het feestje, waardoor er onverwacht een soort intimiteit ontstond die heel ontwapenend bleek te werken. DBC Pierre vertelde later dat hij nog nooit zo ontspannen gefotografeerd is en heeft de foto naar kranten en tijdschriften over de hele wereld gestuurd.
Het is me bij de wc-serie nooit te doen geweest om de link met de toiletten, of om er iets zogenaamds grappigs of schunnigs van te maken. Ik was enorm gefascineerd door de combinatie van gêne, hilariteit, ongemak en intimiteit die in no time het publieke masker van de schrijvers afhaalde.
Toiletbezoek is doorgaans een privé-aangelegenheid, de locatie met de witte tegels en het ongenadig felle licht is nou niet echt een flatteuze omgeving, en wat moet een oude schrijver met een jonge blonde fotografe tussen de urinoirs in de herentoiletten?

Een goede truc dus om maskers te verwijderen...
Zo was het echter niet bedoeld, en toen ik het gevoel kreeg dat het een truc werd, ben ik er ook mee opgehouden. Maar de bezoekjes aan de toiletruimte leverden behalve ongebruikelijke foto's ook bijzondere en persoonlijke ontmoetingen en gesprekken op. Inmiddels ben ik een stuk verder als fotograaf; toen ik de eerste foto maakte van wat later een serie bleek te worden - bijna drie jaar geleden - was ik net met fotograferen begonnen en was ik nog heel onhandig en onzeker in het contact met de schrijvers.
Misschien dat ik het daarom wel nodig had om ze in een omgeving te brengen die hen een beetje ongemakkelijk deed voelen. Nu ben ik nog steeds op zoek naar de mens achter de schrijver, naar datgene dat maakt dat het ook maar een mens is, maar ik weet inmiddels dat dat ook mogelijk is met wat meer respect voor zijn of haar - klaarblijkelijk ook noodzakelijke - publieke kant. Het is allemaal wat subtieler geworden, zowel mijn werkwijze als de details in de portretten die de schrijver menselijk maken.

Hoe reageerden de gefotografeerden?
Een beetje verbaasd, maar niet afwijzend. Nieuwsgierig ook wel, en lacherig.
Sommige schrijvers vonden het ronduit leuk, anderen waren bereidwillig, misschien omdat ze mij aardig vonden of omdat gefotografeerd worden nou eenmaal bij hun vak hoort. Het was ook altijd erg gezellig in de toiletten.
De reacties van de schrijvers op hun foto's waren over het algemeen erg positief en een aantal beelden is gebruikt voor publicatie, vaak op verzoek van de schrijver zelf.

Waren er ook auteurs die géén pleefiguur wilden slaan en weigerden mee te werken?
Van alle schrijvers die ik gevraagd heb, was er maar één die pertinent niet op de foto wilde. Maar die wilde überhaupt niet gefotografeerd worden, dus dat had niets met de wc's te maken. Verder kan ik me geen afwijzingen herinneren. Het was eerder omgekeerd: op een gegeven moment - en na een artikel in VN waarin mijn foto's werden genoemd - waren er schrijvers die zelf vroegen of ik hen ook in de toiletten wilde fotograferen. Overigens waren er zeker in het begin ook wel schrijvers die ik niet durfde te vragen, omdat ze zo Serieus of Groot of Beroemd waren, en ik net kwam kijken en bang was dat ze beledigd zouden zijn als ik hen voorstelde naar het toilet te gaan voor een aantal foto's. Gemiste kansen dus. Ik heb inmiddels niemand meer die ik heel graag nog eens in de toiletten zou fotograferen, behalve een Utrechtse schrijfster misschien, van wie ik ooit prachtige foto's - bij het handendroogapparaat - maakte. Naar later bleek met een camera waarin de film niet goed op de spoel zat zodat er van die hele sessie geen enkel beeld bestaat. Ik weet eigenlijk niet eens of ik haar dit ooit heb durven vertellen...

Liggen er nog meer literaire projecten in het verschiet?
Nee, niet echt, hoewel ik met grote regelmaat auteursfoto's voor uitgeverijen maak, en mij ook verheug op het ouder worden van een aantal schrijvers die ik soms al meerder keren en verspreid over meerdere jaren heb gefotografeerd. Ben dan ook benieuwd - benieuwder nog dan naar hun ontwikkeling als schrijver - of ze inderdaad zo gaan veranderen als ik vermoed dat ze zullen doen, innerlijk als uiterlijk, maar beide waarneembaar en als ze mij toestaan, fotografeerbaar.
Wat nieuwe projecten betreft zou ik wel heel graag een serie portretten van schrijvers in hun werkkamer maken - de plek waar bloed, zweet en tranen over manuscripten gutst alvorens het boek in de boekhandel terecht komt - terwijl ze aan het werk zijn, wat misschien betekent dat ik uren moet wachten tot ze vergeten dat ik in de ruimte ben. Toch weer een beetje de niet zo zichtbare kant van de schrijver dus. Ik denk dat voor veel portretfotografen geldt dat ze, al dan niet door het model in een ongebruikelijke omgeving te plaatsen, een 'andere' kant van de geportretteerde willen vangen die nog niet eerder getoond is. Daarnaast ben ik ook echt nieuwsgierig naar de kleine, hoegenaamd onbelangrijke dingetjes die iemand zo eigen maken, en gebruik ik mijn camera vaak als onderzoeksinstrument, als legitimatie voor het kijken, en als middel om dichtbij te komen, terwijl er toch altijd die camera als soort buffer en herinnering aan onze verhouding en tijdelijke intimiteit letterlijk en figuurlijk tussen ons - mij en de geportretteerde - in blijft staan.
Verder dacht ik ook al eens aan portretten van schrijvers en dichters van de nieuwe generatie met hun literaire helden/voorbeelden, waarbij zij elkaar dan interviewen, en wil ik altijd nog eens proberen de relatie tussen auteur en redacteur - die vaak buiten beeld blijft - te onderzoeken. Maar ik moet zeggen dat er al zoveel gedaan wordt dat ik misschien ook wel dingen wil die helemaal niet nieuw meer zijn.

Waar houd je je verder op dit moment zoal mee bezig?
Ik doe van alles. Heel veel portretten - het is onvoorstelbaar hoeveel portretten er nodig zijn - van schrijvers en andere mensen. Verder was ik pas in Kenia om foto's te maken van een aantal ontwikkelingsprojecten aldaar, waarvan een deel binnenkort geëxposeerd gaat worden, en ik ben bezig met een serie foto's voor universitaire publicaties. Er liggen ook al maanden twee eigen projecten op de plank, maar ik heb het te druk om die verder uit te werken.

Is de bij dit interview geplaatste foto een zelfportret?
Nee, leuker nog: een foto die een van Neerlands meestgelezen schrijvers kortgeleden maakte tijdens een fotosessie met mijn toen nog gloednieuwe en zeer begeerlijke camera. Niet op de wc helaas!



[gepubliceerd: 23 september 2006]
 
^