Geen remedie tegen eenzaamheid
Cees van der Pluijm over leren schrijven


Onlangs verscheen de "oorspronkelijke, onverkorte, ongekuiste, gepreciseerde, verbeterde en gemoderniseerde versie" van 'Schrijven van gedichten en verhalen', geschreven door Cees van der Pluijm.
Het boek verscheen eerder als cursusboek van de gelijknamige Teleac-cursus uit 1993.
Rob de Vos stelde Cees van der Pluijm enkele vragen.


Ik kan niet tekenen en hoeveel cursussen ik op dat gebied ook zal volgen: ik zal het nooit leren. Is het bij schrijven niet net zo? Als je er geen aanleg voor hebt, zal je er dan ooit iets van terecht brengen dankzij een cursus?
Wie volstrekt niet muzikaal is, kan voor zichzelf nog best een aardig moppie wegzingen of naar eigen indruk heel geïnspireerd op de piano bezig zijn. Maar met muziek heeft dat weinig te maken. Zolang die hobby binnenskamers blijft, is daar geen enkel bezwaar tegen. Zang- of pianoles volgen zal in dit geval weinig opleveren, al kan die activiteit zelf ook heel bevredigend zijn.
Zo ook met schrijven. Voor huis-, tuin- en keukengebruik is talent geen vereiste. Wie wil publiceren, kan echter niet zonder. Een schrijfcursus kan hooguit aanwezig talent sneller tot bloei brengen, kan een schrijver helpen zich sneller te ontwikkelen, maar zonder talent vaart niemand wel.


Kun je via een boek leren schrijven? Is direct commentaar op je probeersels van iemand die er kijk op heeft niet erg belangrijk?
Natuurlijk is direct commentaar van kritische lezers belangrijk, maar dat is ook vaak subjectief. Van belang is om via lezersreacties te vernemen wat in je tekst werkt en wat niet, of hoe een en ander beleefd en begrepen wordt. Maar het belangrijkste deel van het proces speelt zich in je eigen hoofd af. De meeste succesvolle schrijvers hebben zichzelf het vak geleerd; ze bestudeerden hun voorbeelden en volgden hen na. Ze verwierpen wat weer anderen deden. Ze lieten hun werk lezen aan vrienden en gebruikten hun reacties. Zo'n proces gaat levenslang door.
Een schilder kijkt in een museum niet uitsluitend naar de al of niet charmante afbeelding op een schilderij. Hij bestudeert de dikte van de verf, de transparantie van de kleur, de wijze van penseelvoering, de compositie, de expressie van afgebeelde personages enzovoort. Hij kijkt dus anders dan een doorsnee bezoeker. Zo komt hij erachter waarom het ene portret wel leeft en het andere niet. Hij leert het handschrift van de ene schilder onderscheiden van dat van andere. Zo kijken helpt hem ook bij het bekijken, beoordelen en ontwikkelen van zijn eigen werk.
Via een boek kunnen schrijvers op dezelfde manier veel leren. Ze gaan in dialoog met de opgevoerde auteurs en de schrijver van het boek. Ze ontwikkelen zich door navolging, door inzicht en kritische zin.


Kunnen 'amateurs' elkaar leren schrijven? In clubjes en op internetsites geven ze commentaar op elkaars werk. Heeft dat zin of helpt hier de dove de blinde?
Je kunt van iedereen wat leren over je schrijven, al is het maar over de vraag wat het effect van je tekst is op een lezer. Maar er zit vaak veel ruis in die communicatie. Mensen die elkaar kennen, zijn geneigd "welwillend" te lezen. Ze lezen gewenste betekenissen in een tekst, ook als die er niet staan. Wederzijdse bewondering is geen goede basis voor je ontwikkeling, al is een compliment op zijn tijd wel zinvol.
Ook "amateurs" kunnen goede lezers zijn, als ze niet teveel respect hebben voor de ontstaansgronden van de tekst, de emoties die erachter schuilgaan. Het moeilijkst is een tekst als een tekst te bekijken en de maker buiten beschouwing te laten. Praten over wat de auteur bedoelde, is het minst interessant. Betekenis ontstaat tussen de lezer en een tekst. Als er geen betekenis ontstaat, werkt de tekst niet. Leest iedereen iets anders in een tekst, dan is de reikwijdte te groot geworden en wordt de tekst ook betekenisloos (als iets alles kan betekenen, betekent het niets). Het gaat om dat middengebied: waarover gaat een tekst echt, hoe wordt die betekenis tot stand gebracht en hoe kan het beter?


Zijn er zo langzamerhand niet te veel schrijvers en dichters in Nederland en Vlaanderen? Schrijven lijkt wel het macrameeën van de jaren nul. Zou schrijven niet beter ontmoedigd kunnen worden?
Ontmoediging lijkt me verspilde energie. Nogmaals: iedereen tekent wel eens een droedel, zingt wel eens een deuntje, of schrijft wel eens wat op. Dat behoeft ontmoediging noch stimulans. Het gaat erom mensen die op een zeker niveau willen schrijven kwalitatief hoogstaande cursussen aan te bieden, met geschoolde docenten (de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht levert ze!) Die cursussen moeten niet bevolkt worden door mensen die "poëzie I" doen omdat ze alleen op donderdagavond kunnen, of omdat ze alle andere cursussen uit het aanbod al gedaan hebben. Deelnemers moeten goed geselecteerd worden op aanleg, motivatie en aanwezige vaardigheden. Een schrijfcursus is geen remedie tegen verveling of eenzaamheid, geen bezigheidstherapie en geen vrijblijvende hobby voor verwende niksnutten.


Kom je zelf nog aan schrijven (van fictie) toe?
Jazeker. Ik krijg regelmatig interessante opdrachten (vooral voor gedichten), ben aan een roman begonnen, en ook in mijn columns speelt fictie een rol.


Waar wordt een mens gelukkiger van: van lezen of van schrijven?
Is er verschil? Als ik iets prachtigs lees, word ik zeer gemotiveerd om te gaan schrijven. Als ik schrijf, ben ik zelf mijn meest kritische lezer. En als ik iets schrijf waarvan ik opgetogen raak, kan er een groot geluksgevoel ontstaan, even...
Lezen en schrijven zijn voor een professionele auteur geen onderscheiden activiteiten, ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en stemmen je beurtelings diep droevig of intens tevreden.




Cees van der Pluijm - Schrijven van gedichten en verhalen
Uitgeverij L.J. Veen, 2003
272 blz; € 18,50
ISBN 9020405438