ZINGO! Slam je los!
Joris Lenstra luisterde naar Slamgeluiden


Waar is poëzie voor bedoeld? Deze vraag ligt ten grondslag aan de huidige opmars van Poetry Slam - poëzievoordrachten die te professioneel zijn om alleen nog maar het voorlezen van gedichten te behelzen. Het fenomeen is overgekomen uit Amerika, waar in de jaren zestig van de vorige eeuw de beatdichters tegen de academische inbreng in de poëzie streden. Zij wezen op de orale ontstaansgeschiedenis van de poëzie en wilden deze in ere herstellen. De poëzie kwam zo los van het geschreven woord en ging dichter bij het gesproken woord staan. De vaste dichtvorm werd losgelaten en in plaats daarvan werden dichtregels gebruikt die qua vorm en intonatie dichterbij de spreektaal liggen; een vorm waar iedereen die tegenwoordig poëzie leest mee vertrouwd is.
Maar Poetry Slam gaat nog een stap verder: niet de poëzie zelf, maar de 'performance', de voordracht, staat centraal. De deelnemers worden door het publiek beoordeeld op hun podiumprestaties. Het is min of meer te vergelijken met die negentiende eeuwse genootschappen waar in besloten kring voordrachten gehouden werden. De sprekers werden beloond voor hun voordrachtskunsten, niet voor het voorgedragen werk dat ze vaak niet eens zelf geschreven hadden.
Als ik menig publicatie mag geloven, is Poetry Slam een nieuw fenomeen dat het publiek meesleept. Maar er klinkt ook kritiek. Uitgevers zijn lange tijd niet happig geweest om werk van slamdichters te publiceren. En zijn er dichters die betere gedichten schrijven, muzikanten die betere performances geven en cabaretiers die hun publiek beter weten te bespelen. Kortom, wat is de meerwaarde ervan?
De ontnuchterende waarheid is dat iedere vorm van verbale communicatie voor 55 % bepaald wordt door de lichaamstaal, dat 38% ervan wordt bepaald door het stemgeluid, en dat slechts 7% tot stand komt door de inhoud. Dit maakt poëzie in zekere zin ongeschikt als voordrachtskunst. Ook blijkt hieruit dat de kracht van een goede Poetry Slam-voordracht noch in de woorden, noch in het stemgebruik ligt. Non-verbale signalen bepalen of een voordracht succesvol wordt gevonden of niet.
Het is daarom op z'n minst verrassend te noemen, dat gedichten van Slamdichters in boekvorm uitgegeven worden. Opmerkelijk is ook de recent verschenen CD Zingo! Poetry Slam, met teksten van Slamdichters op muziek gezet. Het gaat hier immers om alleen maar de merchandising van een fenomeen. Het essentiële element ontbreekt: de dichter fysiek aanwezig op het podium. Een video of DVD zou bijvoorbeeld veel logischer zijn.


De CD Zingo! Poetry Slam bevat slamgedichten van Nederlands bekendste slamdichters, gezet op de muziek van Frank Tazelaar en Jeroen van de Putte. Frank Tazelaar is ook directeur van de Nijmeegse organisatie de Wintertuin, die de Nederlandse slamkampioenschappen organiseert. En Jeroen van de Putte is tevens producent van deze CD, namens zijn recording studio: Bigmouth in Nijmegen. Deze organisaties brengen in samenwerking met de literaire uitgeverij Vassallucci Zingo! op de markt. Het is lovenswaardig dat een uitgeverij zich met iets nieuws in wil laten, maar vreemd is het wel dat bij Vassallucci geen ander werk van de genomineerde slamdichters verschijnt. Het lijkt erop dat geen uitgever zich serieus aan het fenomeen Poetry Slam wil wijden. Hoogstens wil een enkeling meedoen aan een project dat weinig risico's inhoudt.

Tekstueel is Zingo! een afwisselende CD geworden. De deelnemende dichters hebben allemaal onmiskenbaar hun eigen geluid. Als staalkaart van de huidige Slam is de CD geslaagd. Jammer is wel dat het niveau van de dichters onderling erg verschilt. Het werk van sommigen is goed. Zo weten de Woorddansers een fraai totaaltheater te scheppen met hun 'Nacht in Rotterdam'. Tekst en muziek ondersteunen elkaar om een licht surrealistische werkelijkheid te scheppen. Het werk van anderen is grappig. Zo geeft A.C.G. Vianen in zijn gedicht 'Woord' alternatieve spellingen voor het woord 'woord' á la drs. P, gezet tegen een gigantische galm. En soms haalt dat niet eens, zoals 'Heavy Metal' van Quirien van Haelen. Zelfs het stuiterende housedeuntje dat eronder gemonteerd is, past niet bij het onderwerp of de flinterdunne uitvoering. Inhoudelijk beperkt het werk van de dichters op deze CD zich tot hun directe omgeving en persoonlijke besognes.
De muziek, die er vaak achteraf onder gezet is, is niet overal even geslaagd. Zij doet af en toe denken aan de tunes van oude spelletjes op een AMIGA (een eenvoudige spelcomputer uit de jaren tachtig). Daarnaast is de muzikale variatie tussen de verschillende opvoeringen erg klein. Het gaat in hoofdzaak om een housebeat en een drumcomputer. Zodoende geeft de CD muzikaal meer een uniform beeld dan dat het de verschillen tussen de dichters benadrukt. Het zou beter geweest zijn om met live optredens te werken, want een van de krachten van Poetry Slam is de atmosfeer op de avond, gemaakt door de reacties van het publiek. Juist dit had extra 'spirit' aan de CD kunnen geven, die nu enigszins tam aandoet, terwijl er in de Slam-'scene' zeker energie en creativiteit aanwezig is. Alleen al het verschijnen van deze CD is daar het bewijs van.
Wat ik ook jammer vind, en wat mij vaak opvalt met nieuwe initiatieven in de poëzie, is dat er te weinig vrouwen aan meedoen. Meer dan de helft van de wereldbevolking is vrouw, en over het algemeen zijn zij meer dan mannen geïnteresseerd in poëzie. Maar waar zijn zij dan toch? Het zijn nu weer hoofdzakelijk mannen in ook nog eens nagenoeg dezelfde leeftijdscategorie. Alsof zij de enigen zijn die vernieuwde poëzie kunnen maken. Een gemiste kans.
Zingo! Poetry Slam is desondanks een interessante CD, die toont wat er momenteel gaande is op het gebied van de poëzie-'performance'. Toch zou ik de serieuze poëzielezer deze CD niet kunnen aanraden. Het lijkt mij vooral leuk voor die mensen die wel eens zo'n Slam bijgewoond hebben, daarvan genoten hebben, en nu thuis voor in de boekenkast de gedichten graag willen hebben. En de sfeer moet je er thuis zelf maar bij maken, juichend en boe roepend tegen je CD-speler.


Zingo! Poetry Slam
Uitg. Vassallucci, Amsterdam 2004
16 tracks, 45.47 min.; € 15,-
ISBN 90 5000 542 X
www.vassalucci.nl en www.wintertuin.nl

Joris Lenstra