Van dichteres en performer Joke Kaviaar (pseudoniem van Joke Kuyt) verscheen bij uitgeverij Het Zinkend Schip de bundel Paspoort voor de Stateloze. Het gaat hier om een low-budget dichtbundel, uitgegeven in een vorm die dicht aanzit tegen een uitgave in eigen beheer. Dit soort publicaties, buiten de main-stream van de Amsterdamse uitgeverijen om, kunnen heel interessant zijn, juist omdat ze om artistieke redenen tot stand gekomen zijn. De dichter heeft hier vaak de grootste vrijheid van onderwerpskeuze en is ontdaan van de noodzaak om te verkopen én dus te vermaken: de uitgave is een persoonlijke 'must' geworden. Eenzelfde drijfveer motiveert ook een beduidend groter deel van de poëtische gemeenschap.

Met deze bundel heeft Joke Kaviaar een pleidooi willen geven voor haar eigen houding ten opzichte van het Nederlandse beleid ten aanzien van migranten. Wellicht heeft de titel ook de pretentie om iedereen die niet tot Nederland toegelaten wordt, alsnog een paspoort te bieden. Maar in de bundel vindt deze interpretatie geen weerklank. Het gaat hier vooral om het uitzetbeleid dat de regering namens haar burgers uitvoert. En Jokes antwoord hierop is: niet in mijn naam! Deze bundel bevat dus haar zelfgekozen, poëtisch exil.

Dat dit een controversieel standpunt is, moge duidelijk zijn, en de vraag rijst al snel of het ook in goede poëzie om te zetten is. Een duidelijk antwoord werd gegeven toen zij als ervaren performer in april 2004 geweerd werd van Jambe, het maandelijkse dichterscafé te Delft. Zij stond op het programma als genodigd dichter, maar werd vanwege haar keuze om politieke gedichten voor te dragen door de organisatie uit het programma geschrapt. Dat zij vervolgens wel op kwam dagen, niet voor mocht dragen en uiteindelijk door het personeel het café uitgezet is, draagt slechts bij aan de controverse.

De bundel opent met een uitgebreid pleidooi waarin de schrijfster aandacht vraagt voor de humane ongelijkheid die veroorzaakt wordt door het huidige uitzetbeleid. De oorzaak van dit beleid is de minister van Vreemdelingenzaken, mevrouw Verdonk; 'En weer zet de minister haar handtekening onder een doodvonnis, afgeschermd door wetten en regels en goedgekeurd door de democratie', zo begint het pleidooi. Maar binnen een democratie zijn wij als belastingbetalende kiezers hier uiteindelijk allemaal verantwoordelijk voor. En het gehele beleid vindt plaats om onze manier van leven, onze vrijheid te beschermen. 'Want wat is mijn vrijheid waard? Het is de vrijheid van een beul, die zelf geen vuile handen maakt.' Joke Kaviaar sluit af met haar oproep om hier iets tegen te doen, om niet passief te blijven zwijgen: 'Daarom roep ik op, iedereen, schrijvers, dichters, dichter des vaderlands, zeg het, laat het horen. Roep op tot oproer en doe mee.'
Haar redenering is niet geheel onzinnig. Los van de gehele politieke en humanitaire discussie rondom het uitzendbeleid is het helaas waar dat je welvaart en welzijn in hoge mate al gedetermineerd is door de plaats op de wereld waar je geboren wordt.

In de bundel en via haar website komen twee kanten van Joke Kaviaar duidelijk naar voren. Enerzijds is zij de bewogen activiste die vol overgave haar boodschap uit wil dragen en over haar woorden lijkt te struikelen:


En anderzijds is zij de bewogen, gewetensvolle burger die zich bezighoudt met de actualiteit en daarover zinnige vragen stelt:


Welke kant voert nu de boventoon in haar poëzie? De woeste foto op de achterkant van de bundel van een intens, in zichzelf verzonken, voordragende dichteres, geeft de essentie van haar werk weer. Haar kracht is de overgave, de betrokkenheid, en de poëtische beelden die ze daarbij hanteert. Vooral als performance zijn haar gedichten sterk. Dat veel ervan rijmen is een formaliteit die haar voordracht ondersteunt.
Haar poëzie heeft in zekere zin wat weg van het engagement dat momenteel in het cabaret erg 'hot' is, alleen dan zonder diens relativerende, humoristische noot. Je kunt je terecht afvragen of zoiets niet doorslaat. Wel als je verwacht vermaakt te worden. Maar dat is niet de bedoeling van deze poëzie. Dat blijkt al uit de keuze van het citaat waarmee haar bundel opent. Het is een citaat uit een gedicht van Berthold Brecht, ook een dichter die niet wilde vermaken maar onderwijzen:


Wij als Westerse burgers zijn die gelukkigen. En wij ontzeggen andere gelukzoekers dat geluk doordat we de grenzen gesloten houden en migranten terugsturen.
Is het nu mogelijk om, op dit punt in deze bespreking aanbeland, de politiek te laten voor wat ze is en de poëzie te aanschouwen? Waarschijnlijk niet. In deze bundel zijn beide te nauw verweven met elkaar. Het is zowel zijn kracht als zijn makke. Sommige gedichten staan bijvoorbeeld bol van de socialistische romantiek, zoals 'Vandaag Kan Het gebeuren', dat stuwend begint:


En als idyllische apotheose kent:


Voor de liefhebber dus. Martin Niemöller schreef het voor mij mooier en gewetensvoller op met zijn bekende: 'Toen ze de communisten kwamen halen / heb ik niets gezegd / ik was geen communist...'. Wel goed geslaagd vind ik 'Cave Canem', dat mij doet denken aan werk van dezelfde Berthold Brecht. Het kent hetzelfde overtrokken nihilisme:


Maar het klapstuk van deze bundel is: 'Dis op het Nietszeggende Ik'. Het is een opruiende litanie waarin Kaviaar de activiste de boventoon voert, met alles wat je daarbij kunt bedenken. Het gedicht leverde al voor deze publicatie zijn eerste rel op toen een redacteur van De Volkskrant minister Verdronk confronteerde met enkele pittige regels eruit. Na een steekspel over en weer, zal de Raad van de Journalistiek medio januari uitspraak doen over een aanklacht van Joke Kaviaar tegen de redacteur. Volgens haar lezing, te vinden op haar website (www.home.zonnet.nl/joke.kaviaar), heeft de desbetreffende redacteur haar gedicht uit zijn context gehaald en sensatiebewust in een criminaliserende context geplaatst. Eerder was ook al een rapgroep uitgebreid in het nieuws geweest, omdat die veroordeeld werd wegens haar opruiende teksten. Minister Verdonk heeft overigens geen aanklacht tegen de teksten of de dichteres ingediend.
Het gedicht opent als volgt met een strofe waarin de dichteres haar verantwoordelijkheid omschrijft:


En in deze trant dendert het gedicht enkele pagina's voort. Op de volgende strofen viel het oog van de journalist:


Verbale, fysieke poëzie die het op een podium bij een welwillend publiek goed zal doen. Ik kan nu nog verhalen over haar verwantschap met de Punkbeweging of haar betrokkenheid bij Ruigoord, maar ik denk dat de boodschap wel duidelijk is. Joke Kaviaar, Paspoort voor de Stateloze, moedige bundel. Voor de liefhebber.