Meander * Eerder * Recensies * Totzoverdetover - Leo Hermens
 
Leo Hermens - Totzoverdetover
Een uitnodigend debuut
door Bouke Vlierhuis

Totzoverdetover is het debuut van Leo Hermens. Hij is weliswaar een 'debutant op leeftijd', zoals dat dan genoemd wordt, maar een debuut blijft een debuut en dat is altijd rottig recenseren. Allereerst is er niet het vergelijkingsmateriaal van eerder werk en is het dus moeilijk om de ontwikkeling van de dichter mee te nemen bij een recensie. Daarbij is een debuut een kwetsbaar iets. Wil je als recensent op een derde of vierde bundel nog wel eens 'duwen en kijken waar het kraakt', bij een debuutbundel, hoewel vaak minder van niveau dan een bundel van een routinier, heb je de neiging om je woorden wat milder te kiezen. Dat geldt nog eens dubbel voor een recensent die zelf net begint als dichter. Trappen tegen de gevestigde orde, dat gaat de aanstormende generatie meestal wel goed af, maar kritisch zijn op iemand anders die doet wat je zelf zo graag wil, debuteren, dat voelt toch een beetje als je eigen glazen ingooien.

Bovenstaande wil trouwens allemaal niet zeggen dat ik van plan ben de 32 gedichten in dit kleine, netjes uitgevoerde bundeltje de grond in te schrijven. Integendeel: Hermens toont ons dat zijn poŽzie frisse poŽzie is, uiterst prettig leesbaar en uitnodigend. Hij nodigt de lezer uit tot mijmeren en brengt hem bij tijd en wijle tot glimlachen:

Ontspanning met auto

Deze oefening heet inademen naar de voeten.
Haal er uit wat er in zit, haal het in je hoofd,
ze niet uiteen, omvat en verstrengel

Wolken in je voorruit verbeelden je.
Til je neus op, maak vaart.
Je knikt ver voor je afbuigt.

Laat het stuur losjes scheren langs de levenslijn.
Ga in gedachten zo vaak je wilt,
maar ga er niet heen, kom er aan toe.

Voel de zitbeentjes. Laat de buik pralen.
Herhaal en doe het andermaal
voor de deuk en kreukel, zo vaak je wilt.

Herkenbare beelden en onverwachte gedachtesprongen, Hermens weet zijn observaties scherp te verwoorden. En toch... Hoewel dit gedicht veel herkenbare elementen bevat - zeg nou eerlijk, wie heeft er nou niet zo'n stomme ontspanningstape en wie doet er niet tijdens het autorijden stiekem af en toe zijn ogen dicht? - wordt het nergens briljant. Het is grappig, het loopt, maar het leidt ons niet naar een hoogtepunt. Op te veel plaatsen leiden platitudes ('Haal er uit wat er in zit, haal het in je hoofd') en onhandig gebruik van interpunctie (dit gedicht, slechts twaalf regels, bevat tien punten en zeven komma's!) de lezer af. En zo gaat het bij veel gedichten in deze bundel. Hermens verspeelt veel spanning door woordspelletjes, tot in de titel van de bundel aan toe. Het lijkt wel, of hij, zoals iemand die niet gewend is voor een groep te spreken zijn verhaal afzwakt door grapjes te maken, nog niet op zijn eigen stem weet te vertrouwen. Zo begint een van de beste gedichten van de bundel, 'Wachtkamerpalm', erg mooi:

Wachtkamerpalm

Het is onbegonnen gezucht
om uit dit verpieterd licht
hun lijden lucht te geven.

Vanuit het perspectief van een zieltogende plant die zijn taak, het verversen van de muffe lucht, al lang heeft opgegeven naar een dokterswachtkamer kijken, dat vind ik uiterst origineel en leuk gevonden. Maar dan komt er het volgende:

Zij zijn niet zij aan zij gaan zitten,
gescheiden door een gemene deler
die hun ruggen rilt,

En dat is dus precies Hermens' probleem. Door de functieloze en flauwe woordspeling ('door een gemene deler') verspeelt hij het opgebouwde krediet en verdwijnt de glimlach die bij de eerste strofe op mijn gezicht verscheen als sneeuw voor de zon. Jammer. En dat is ook kritiek op, onder anderen, de uitgever. Het is immers de taak van de omgeving van de dichter om hem te behoeden voor dit soort uitglijders. Ik weet nog dat ik, na een eerste poging tot toneelstuk gewaagd te hebben, van mijn meelezers genadeloos op mijn donder kreeg dat ik subiet alle flauwe grappen uit het stuk moest halen. Alhoewel kritiek nooit leuk is, zeker niet als je dacht dat je iets hilarisch had bedacht, zag ik later wel in wat ze bedoelden. Ik geef hun advies dan ook graag door aan Leo Hermens: blijf in de volgende bundel weg van de flauwheid, want nu blijven de meeste gedichten steken op het niveau 'leuk' terwijl er echt meer in had gezeten. Heeft humor dan geen plaats in de poŽzie? Zijn woordgrappen dan helemaal uit den boze? Natuurlijk niet, maar de woordspeling is een log en wat bot slagzwaard dat met zeer vaste hand gehanteerd moet worden, anders gaan er dingen stuk. Voor de volledigheid volgt de rest van 'Wachtkamerpalm':

zweet door zeep ademt,
een zweem van brand.
Hun bedrukt blinkend gebladerte ritselt.

Ik hoor hun ondergronds
geprevel, zoals spreeuwen
scharrelen tussen bevroren blad.

Aardevast waaier ik
en reik met dorre toppen,
bijna grip, tip een plukje haar.

Mijn wortels herinneren het strand,
hoe het verzandt in mijn hand,
door mijn vingers.

Wat ik ook jammer vind aan Totzoverdetover is het gebrek aan samenhang tussen de gedichten. Het komt vaak voor dat een bundel niet zozeer als bundel geschreven is maar de indruk maakt een losse verzameling van gedichten, een bloemlezing uit de aantekeningenmap van de dichter. Nadenken over indeling, volgorde en thematiek van een bundel kan de gedichten een momentum geven dat ze ook individueel sterker maakt. Ook op dat front mist Hermens mijns inziens kansen.

Dat neemt trouwens allemaal niet weg dat dit een uiterst plezierig dichtbundeltje is, zeker als je er van uit gaat dat een tweede, derde en vierde bundel zullen komen met meer doorleefde gedichten. Het hangt allemaal een beetje af van wat je wilt. Ben je op zoek naar diepgravende, lyrische poŽzie, zoek verder. Zoek je daarentegen een leuke, lichte bundel om cadeau te doen of om af en toe eens je eigen humeur mee te verbeteren, dan is Totzoverdetover zeker een aanrader.

Leo Hermens - Totzoverdetover
Atlas, Amsterdam/Antwerpen 2005; 48 blz.; Ä 15, -
ISBN 90 450 1314 2


[gepubliceerd: 24 februari 2006]
 
^