Wat is dat toch alweer met die Hendrik de Vries (1896-1989)? De Groningse dichter en kunstenaar genereert tegenwoordig nauwelijks nog bekendheid bij het grote publiek, maar hij werd wel geroemd en geprezen door grootheden als Wilmink, Rodenko, Slauerhoff, Marsman, Nijhoff en vele anderen. Voor hen was hij de 'dichter van de droom' en van de 'sprookjes'. Als kind liep ik niet erg hoog op met sprookjes, vandaar misschien mijn oorspronkelijke wantrouwen. Ik verzon mijn verhaaltjes liever zelf om ze dan door te vertellen aan zussen en vriendjes. Toeval wil dat De Vries nu ook net zo iemand was. De Vries schiep in zijn poëzie een volstrekt eigen magische wereld. Het duurde een tijdje maar uiteindelijk vielen we toch voor de charme van dit volstrekt unieke stemgeluid in de Nederlandstalige poëzie.


Het vergt dus wat inspanning voor je in de ban raakt van de dichtwereld van deze Hendrik de Vries. Enerzijds is er de volstrekt archaïsche taal, waar ik me bijwijlen met lichte tegenzin door moest worstelen. Door de rijmdwang en de strakke metrums, die hij hanteert, is hij niet bepaald een modern dichter te noemen. Anderzijds is er het bevreemdende en magisch-realistische gedachtegoed, dat ook al niet meer van deze tijd is. De man had bovendien een fascinatie voor de kinderwereld, wat zijn gedichten over het algemeen bedrieglijk licht verteerbaar maakt, terwijl ze toch een schijnbaar mysterieuze en raadselachtige achtergrond behouden. Andere gedichten vond ik dan weer veel te bombastisch en overladen, wat het lezen ervan evenzeer bemoeilijkte. Het beste is hij in zijn meest uitgepuurde gedichten, genre 'Koorts', 'Mijn broer', de 'Nocturnes', 'Een kluizenaar', en andere. Daar merk je dat hij – zij het bij vlagen - één van de grootsten onder de Nederlandstalige dichters is.

Een raadsel in de nacht belicht de verschillende facetten van zijn dichtwerk. Samensteller Jan van der Vegt is de biograaf van Hendrik de Vries, was eindredacteur van diens Verzamelde gedichten uit 1993 en publiceerde in 1980 de monografie Vuur onder de wereld. Het magisch dichterschap van Hendrik de Vries. De bloemlezing bevat negen afdelingen met telkens een andere thematiek. Het hoofdstuk 'Nergal' bevat gedichten uit de eerste vijf dichtbundels van De Vries. 'Atlantische Balladen en Liederen' put bijna uitsluitend uit de gelijknamige bundel uit 1937. Een selectie uit de 720 coplas die de Vries schreef, vinden we in het gelijknamige 'Coplas'. 'Romancen en Capricho's' bundelt poëzie uit Tovertuin en Capricho's en rijmkritieken, beide uit 1946. In 'Reflectief' spreekt de Vries zich in rijm uit over zijn poëtica. 'Autobiografisch' is een keuze uit een onafgewerkte levensroman in dichtvorm, die hij tussen 1950 en 1953 plande, en uit het autobiografische reisjournaal Iberia, dat hij in 1964 schreef. 'Goyescos' is een selectie uit de gelijknamige bundel, die in 1971 verscheen. De afdeling 'Balladen, Impulsen en Grotesken' bevat nog maar eens vijftien gedichten, die niet in bovenstaande hoofdstukken konden ingepast worden, maar die nogmaals de veelzijdigheid van De Vries als dichter aantonen. Het negende hoofdstuk tenslotte bevat kritieken en polemieken op rijm. De titel 'Een raadsel in de nacht' werd geplukt uit het derde gedicht uit de 'Nocturnes' van de bundel Silenen.


Je zou het hem trouwens niet nageven, als je hem zo ziet zitten in zijn nadagen. Het oude, bebrilde mannetje in een Amsterdams koffiehuis had een vurige voorliefde voor alles wat Spaans was. Daarom werd hij wel eens de Spaanse Groninger geheten. Hij was een meester in het verzamelen en bewerken van de Spaanse coplas, korte en puntige anonieme volksliedjes, die hij omzette naar het Nederlands. Op pag. 67 vond ik dit beknopte meesterwerkje.


De afdeling met de coplas is voor mij het meest verdienstelijke en bevredigende deel van de bloemlezing. Hier wordt de balorigheid van De Vries' poëzie mooi in toom gehouden door de aard en de vaste vorm van de coplas. De Vries beschouwde Spanje trouwens als zijn tweede vaderland. In '71 resulteerde dat in de Spaanse dichtbundel Cantos extraviados del Español groninguense. Tussen 1926 en 1937 reisde hij twaalf keer naar het Iberische schiereiland. Aan zijn reisdrift kwam abrupt een einde toen de burgeroorlog uitbrak en generaal Franco de macht overnam. De strijdlustige De Vries had nog gehoopt om als vrijwilliger voor de republikeinen te kunnen vechten, maar door zijn kleine gestalte werd hij afgewezen.

Dat de poëzie van Hendrik de Vries voortdurend het magische evoceert, vindt zijn oorsprong in zijn allervroegste jeugd. Op 17 augustus 1889 werd hij in Groningen geboren in het gezin van de taalkundige Wobbe de Vries en een geesteszieke moeder. Als kind had hij de neiging om zich, zowel thuis als op school, van de rest af te zonderen. Hij raakte in de ban van dromen en fantasieën, die hem ook op latere leeftijd zouden blijven achtervolgen. De Vries kon als geen ander vanuit het standpunt van een kind schrijven. Hij dichtte alsof hij het verloren paradijs van zijn jeugd wou terugvinden. Het was een zoektocht, die niet bepaald vlekkeloos verliep, en bij hem meermaals eindigde in regelrechte gruwelsprookjes, die je onbedoeld de daver op het lijf jagen, getuige hiervan een bekend fragment uit zijn bundel Tovertuin:


Brrrrrrr..........