'Het is nooit te laat om het licht te zien,' zegt Gerrit Komrij zelf tijdens de presentatie van nr. 13 en 14 in de Sandwichreeks. 'Toevallig' deze keer twee bundels van vrouwen: nummer 13 is het debuut van Hélène Gelèns, niet beginnen bij het hoofd, en nummer 14 poëzie van de vergeten, Zuid-Afrikaanse Sheila Cussons, De schitterende wond. Een verslag van de presentatie staat hier. De Sandwichreeks is een persoonlijke hobby van Komrij. Beurtelings verschijnen een debuut en werk van een vergeten of verwaarloosde dichter. Zie ook www.uitgeverij521.nl.
Overigens zijn de bundeltjes prachtig uitgevoerd in hardcover, met een klassiek kaftje voor de oude en een fris streepjesmotief voor de nieuwe dichter.

Het blauw met witte streepjesmotief is voor niet beginnen bij het hoofd. Het titelgedicht van deze bundel is het slotgedicht. Niet mee beginnen dus, die boodschap is duidelijk. De volgorde van de gedichten in dit debuut is zeker niet dwingend. Integendeel, het geheel komt op mij zeer dynamisch en beweeglijk over. De vormen zijn divers, van vrij tot enigszins experimenteel, zoals in 'zekerheid of de hik-denk-sprong', waarin 'ik' aangroeit tot 'hik' en 'wij' tot 'wijn'. Ook inhoudelijk zit er veel beweging in deze poëzie. Hélène Gelèns gebruikt graag werkwoorden als rennen, schommelen, sjezen, doorwaaien (een heel fraaie), maar ook subtielere, zoals bladeren, waden, aaien en beademen.

Twee zinnen keren, nagenoeg identiek, terug in verschillende gedichten: 'er hangt een rare mevrouw aan mijn kont' en 'alle straten voeren (respectievelijk lopen, rennen) hier naar zee'. De straten die lopen, rennen komen voor in 'daar is de man' en 'als de avond valt'. Laatstgenoemde is mijn favoriete gedicht uit de bundel. Het neemt de lezer mee in een vliegende vaart.


Eerdergenoemde 'rare mevrouw' illustreert het speelse, soms meisjesachtige karakter van sommige gedichten, die over schommelen gaan en feestjes. In 'Lief! Maar dat is niet genoeg' omwikkelt de 'ik' haar geliefde met 'de langste lange twinkelhaar'. Lief, en meisjesachtig. Mijn wens is dat Hélène Gelèns blijft spelen met taal en dat haar pen en fantasie in beweging blijven.

***

Het is niet helemaal terecht te spreken van vergeten of verwaarloosd in het geval van de in 2004 overleden Sheila Cussons. In Zuid-Afrika is zij één van de grote namen, samen met Elisabeth Eybers, Olga Kirsch, Ingrid Jonker, 'toevallig' ook vrouwen. Maar in Nederland had nog niemand van haar gehoord. De verschijning van haar werk in deze reeks moet daar verandering in brengen. Het is een bescheiden introductie, omdat Komrij de opgenomen gedichten met vertaling wilde publiceren. De vertalingen zijn door hemzelf gedaan en niet meer dan een handreiking. Naar mijn mening is dat iets te bescheiden uitgedrukt, al is de klank van het Afrikaans uiteraard anders, zingender, dan die van het Nederlands. Ik zal mij in deze bespreking beperken tot de Nederlandse vertaling.

Een dramatische gebeurtenis in het leven van Cussons was het verbranden van haar gezicht door een ontploffende gasoven. Ziekenhuisopnamen, operaties, verminking van haar gezicht zijn het gevolg. In dat licht krijgt het gedicht 'die swart kombuis', 'de zwarte keuken' een aanzienlijke lading. Een fragment:



Cussons was een dichter met oog voor het kleine, waarin zij dan weer het grote zag. Dat ervaar ik sterk in het gedicht 'Komma', en gelijk ook haar religieuze inslag. De dubbele betekenis van Het Woord wordt hier vernuftig toegepast:



Ten slotte, in deze tijd van 'Boer zoekt Vrouw' kan ik het niet laten om twee strofen (de eerste en de laatste) aan te halen van een titelloos gedicht:


Voor mij is het volkomen terecht dat Cussons' werk onder de aandacht is gebracht. Ik hoop dat meer van haar gedichten in twee talen beschikbaar zullen komen. En ik ben blij dat Komrij het licht heeft gezien wat deze twee dichteressen betreft.