Meander * Eerder * Recensies * Erik Harteveld - De eeuwige zoemende vliegenstrip
 
Erik Harteveld - De eeuwige zoemende vliegenstrip
Blinde kaarten en schrikdraad
door Emily Kocken

Het doet aan de vernuftige inzoomtechniek van Google Maps denken, de plaatsaanduiding die de dichter als vierdeling voor zijn bundel hanteert en als markeerpunten voor zijn reis: Nijlande, Drenthe, Wereld en Heelal. De adressen zoals hij het zelf noemt zijn de omschrijvingen van woonplekken die hij als kind op schrift zette.
De uit- of inzoomtechniek à la Google Maps, waardoor de hele wereld binnen handbereik komt of steeds verder van je af komt te staan, is er een die ook in taal te maken valt. Nostalgie vormt de grondtoon van de eerste twee delen (Nijland, Drenthe) waarop Harteveld (1955) als een doorgewinterde blueszanger van de Lage Landen de schoonheid van zijn vlakke land bezingt. Anekdotes over zijn leven als boerenzoon waarin de worsten aan de zolder van de woning hangen en pinken elk jaar verweid worden, het verstrijken van de tijd aangeven. Waarin het terugkeren van de vaste rituelen van het landelijk leven het eigen leven inbakenen en in de avond eindeloos blaasvoetbal wordt gespeeld. 'Onwetend dat de wereld groter en ook kleiner wordt.' Gedragen door een idee van veiligheid, terug te vinden in de perfectie van een agrarisch bouwwerk dat een essentieel onderdeel vormt van de dagelijkse omgeving.


'Deel'

Kijk, hier staat mijn naam
in gebinten gekerfd
met het mes dat mijn broer
op de markt heeft gewonnen.
Dit is de plaats die zo is
als het hoort
waar het dak wordt geschraagd
door hout dat niet groeit
en onze namen langer bewaart
dan wijzelf en de zon
door het raam.

Zonder vergelijkingsmateriaal weet het kind dat de plaats 'is als het hoort'; de eigen wereld perfect zoals hij is, de enige wereld die bekend is, mooi ingedragen door vertrouwde namen van je voorgangers.
De taal van Harteveld heeft een vanzelfsprekendheid en eenvoud die past bij het solipsistische karakter van de in de eigen wereld besloten blik. De woorden zelf lijken te berusten in wat (of wie) zij zijn.
De drager van de naam, van degene die leeft binnen de heerlijke beperking, heeft een ziel die plaatsen eigen is. Dat onderdak geeft aan generaties van mensen die alleen dit kennen en het gebruik van de plaats een erkenning geven die dieper gaat dan een externe blik. Onzin om hier ingewikkeld over te gaan doen of de waarheid of kwaliteit van het gezegde te betwisten. Dat het vertelde geen woord te veel en geen wit onbesproken laat, betekent niet dat deze tussenruimte er niet is.
Het stuurse van de noorderling is een bedrieglijke emotieloosheid: het is een beschreven tabula rasa, al is dit bezien vanuit een stedelijke blik (zoals de mijne, die toch de 'moderne' blik van veel literaire commentaren kenmerkt). Is het mogelijk om, zonder cynisme of gemakzuchtig meelullen, te ontkomen aan de verleiding mee te gaan in dit antispel met taal? De akkers liggen er geploegd bij of onbewerkt en het is nu eenmaal (en elk jaar weer) zoals het is.

Harteveld tekent chronologisch de kinderjaren op, neemt hier en daar een sprong. Rijmt als hij zin heeft en laat de zinnen lekker losjes lopen als dit zo uitkomt. Weet dat de man ook zingt en je begrijpt nog beter waarom.
Harteveld is geen poëet in de zin dat hij experimenteert met taal of vorm. Het blijft allemaal netjes volgens rijm verlopen of de teksten zijn verhalend van aard. Dat is niet erg. Door de ijzeren consequentie waarmee hij de passerpunt op het middelpunt blijft zetten komt de vaste (en ook zere) plek van waaruit het kind en later de puber de wereld ervaart en verovert, de boodschap toch wel over.
De verplaatsing van klein en overzichtelijk naar groter en het onbekende tegemoet tot steeds kosmischer ervaringen, is een geleidelijk traject en gaat vaak niet verder dan een fietstocht naar een ander dorp waar een veilig ik-zijn in een vaag gevoel van vervreemding omslaat. De kleinste afstand die van het vertrouwde genomen wordt is al genoeg om het gekende niet meer te herkennen.
Naar school gaan en kennis vergaren staat garant voor een verlies van het oude wereldbeeld en het incasseren van deze klap. Verbanden worden moeizaam gezocht, blinde kaarten leiden tot stress en steden zijn slechts 'papieren namen zonder grondgebied'. De dichter, de schooljongen, het kind dat houdt van Bazooka Joe en de kokosmat, wil niet wonen waar hij zijn naam niet hoort. Hij voelt zich ontheemd. De kennis die dient om de horizon te verbreden is bedreigend en leidt tot vervreemding van de eigen omgeving die in een ander licht komt te staan en ineens niet meer zo vertrouwd is als het zou moeten zijn.


Wij krijgen breuken
in de derde klas.
Wat tot voor kort
ondeelbaar was
bestaat niet als geheel.

De wereld valt uiteen:
de liksteen op het land,
het schrikdraad en wijzelf
staan in een nieuw verband.

Een ander motief dat terugkeert, is het verliezen van samenhang, of het ontbreken van verband waar het op het eerste gezicht aanwezig was. Hier wordt het zand ineens medeplichtig aan het verdwijnen van samenhang en veiligheid misschien als het 'verwaaid door de wind vergeet wat het verbindt.'

In het langste gedicht 'Oproep aan het Drents archief' komt de dichter in opstand tegen het institutionaliseren van, tja, van alles eigenlijk wat van subjectieve ervaringen vierkante data maakt. Hier lijken de naïeve pastoralen uit het begin van de bundel een politieke tegenhanger te krijgen. Het is Harteveld ernst.

Een aantal gedichten verscheen eerder in het Drents dialect en is voor deze publicatie in het Nederlands vertaald. De bundel is het debuut van een no-nonsense dichter die zijn eigen streek en herkomst met een weemoedige knipoog van verstandhouding op een sokkel zet. Want wie wil het niet herkennen, de prettige achterdocht die je voelt als vertrouweling van een vertrouwd landschap met gekende gezichten tegenover het vreemde of de vreemdeling?


Grondbeginselen

Toon uw mes niet in gespannen situaties.
Drink nooit uit andermans fles.

Houd steeds voor ogen
waarom u hier eigenlijk bent.
Zeg niets in een taal die u niet kent.

Spreek altijd in raadsels,
reis alleen in de nacht.
Wie niks te verbergen heeft
is juist verdacht.

Want naarmate de bundel zijn eindpunt nadert en Nijlande opgenomen lijkt in de grootste verzameling van al, het heelal, slaat de toon meer en meer om in een van berusting. Hier geen paard meer dat de stal ruikt, of trillend spinrag in de zon. De heldere lucht 'toont ons wat we zijn: niet meer dan een stip, als een vlieg aan de strip die voor eeuwig verdoemd spartelt en zoemt.'

*****

Erik Harteveld is geboren in Assen in 1955. Hij is (rollenspel)acteur,
schrijver, dichter, regisseur en muzikant. Hij schrijft teksten en muziek
voor de Drentstalige band De Kopstubbers. Van 2005 tot 2007 was hij
Stadsdichter van Assen.

Erik Harteveld - De eeuwige zoemende vliegenstrip
Uitgeverij Kleine Uil, Groningen 2008; 48 blz.; 12,50
ISBN 978-90-774-8759-4


[gepubliceerd: 3 augustus 2008]
 
^