Meander * Eerder * Recensies * Jan Bais - Mond is spruitje
 
Geautomatiseerde gedichten
Jan Bais - Mond is spruitje
door Joop Leibbrand

Uitgeverij De Brouwerij uit Maassluis blijkt meer ernst met de opbouw van een interessant poëziefonds te maken dan zich aanvankelijk liet aanzien. Met de uitgave van de geautomatiseerde poëzie van Jan Bais verlaat ze - althans voor dit moment - het pad van de gemakkelijk toegankelijke, soms wel erg eenvoudige bundeltjes voor een opmerkelijk dichterlijk experiment.
Bais ontwierp voor Mond is spruitje - ondertitel: 'Het leven van de gemiddelde belastingbetaler in achtendertig volautomatische gedichten' een vernuftige systematiek die de lezer dwingt bij elk woord in iedere regel van ieder gedicht beslissingen te nemen over de leeswijze die hij gaat volgen. En die lezer heeft geen keus, want als hij de opdrachten niet uitvoert, houdt hij slechts zinloze woordenrijen over die hem hoogstens de gedachte zullen ingeven met een maniak, een monomane taalbezetene te maken te hebben. Omdat Bais niet gek is en dus donders goed weet met welk leesprobleem hij zijn lezers opzadelt, voegde hij een uitvoerige leesinstructie toe, die meteen kan dienen als adequate beschrijving van de bundel:

'Merk [...] op dat elk gedicht gekenmerkt wordt door een centrale kolom waarvan de woorden vet gedrukt zijn. [...] U leest er woorden als 'Doe', 'Einde als', 'Lees gedicht', 'Toeval', 'Ga naar'... Zij zijn de [...] richtingaanwijzers en betrekken u, naar ik hoop, actief in de voor u liggende gedichtencyclus. Ter linker- en rechterzijde van de vetgedrukte kolom treft u een of meerder woorden aan welke als criteria gelden die bepalend zijn voor de richting welke u bij het bijbehorende vetgedrukte woord dient te volgen (of juist niet te volgen, afhankelijk van de omstandigheden). [...] Zodra u op de woorden 'Lees gedicht' stuit, wordt u geacht terstond de bladzijde welke u leest te verlaten om het gedicht te lezen waar de betreffende 'Lees gedicht' naar verwijst. [...] In het nieuwe gedicht zal in de meeste gevallen ook weer een 'Lees gedicht' voorkomen: pas ook dan weer uw leesgedrag aan zoals hierboven beschreven. Er zijn echter gedichten welke geen 'Lees gedicht' bevatten: aldus belandt u onvermijdelijk op de tekst 'Ga terug, keer om', aan het slot van elk gedicht. Precies, ga dan terug en keer dan om, en wel naar de regel die volgt op de laatste 'Lees gedicht' van het voorafgaande gedicht. [...] Aldus lezend ontrolt zich even chronologisch als rechtlijnig het ondermaanse. Gedichten die vanuit meerdere plaatsen in de bundel aangeroepen worden treft u aan in de Bijlagen.'

Bais besluit zijn handleiding met een opgewekt 'Dit is alles', maar het is nog maar het topje van de ijsberg waartegen je je te pletter kunt lezen. Een van de vele richtingaanwijzers is bijvoorbeeld 'Toeval', dat aan een bepaald woord de waarde 'Waar' of 'Onwaar' toekent. De keuze is aan de lezer, maar die dient wel in de rest van de bundel gehandhaafd te blijven: eens 'Waar', altijd 'Waar' (of omgekeerd). De uitleg die hij daar vervolgens bij verstrekt is een mooi voorbeeld van het labyrintische mijnenveld waar hij de lezer weet in te trekken. Het is (onbedoeld?) een overtuigend (proza-)gedicht geworden:

'Alles wat niet tot het domein van de logica behoort is toeval. Kras op de ene zijde van een euromunt het woordje 'Waar' en op de andere zijde het woordje 'Onwaar'. U leest: 'Toeval Hoofdpijn', werpt vervolgens uw muntje in de lucht en vangt hem af. Vol spanning bekijkt u het resultaat van uw toss: 'Waar' of 'Onwaar'? Die uitkomst vergelijkt u met de er op volgende dichtregel 'Hoofdpijn Als Onwaar'. Was het resultaat van uw worp 'Onwaar' dan stemt dat overeen met de inhoud van de regel, de overall uitkomst is: 'Waar', en u leest alle volgende regels. Was het resultaat van uw worp echter 'Waar' dan stemt het resultaat niet overeen met de inhoud van de dichtregel, de overall uitkomst is: 'Onwaar en kunt u daarom alle regels tussen 'Toeval Hoofdpijn' en de daarbij behorende 'Einde als' overslaan. Het element 'Toeval' garandeert steeds een andere lezing van de bundel. Overigens hoop ik van harte dat bovenstaande discussie u intussen geen hoofdpijn bezorgt.'

Wee de lezer die alle instructies naar letter en geest opvolgt. Een goede kans dat hij een gevaar voor zichzelf wordt, want dit stuurt hem regelrecht de gekte in. Alsof Jan Arends je met nieuwe wapens uitgerust te lijf gaat.

De Brouwerij gaf de bundel zeer fraai uit. Ook daarvoor hulde.

Jan Bais - Mond is spruitje
De Brouwerij, Maassluis, 2008; 78 blz.; 17,50
ISBN 978-90-78905-14-1


[gepubliceerd: 3 oktober 2008]
 
^