Meander * Eerder * Prozarecensies * Het boek van Tristan en Isolde - Jacqueline Zirkzee
 


Jacqueline Zirkzee - Het boek van Tristan en Isolde
Yves Joris trok het harnas aan

Er zit niets anders op dan dat iedereen voor zichzelf een ideale bibliotheek van onze klassieken uitvindt; en ik zou willen zeggen dat die voor de helft boeken moet bevatten die we hebben gelezen en die betekenis voor ons hebben gehad, en voor de helft uit werken die we van plan zijn te lezen en waarvan we aannemen dat ze betekenis kunnen hebben. Waarbij we een afdeling lege plekken overlaten voor verrassingen, voor toevallige ontdekkingen. (Italo Calvino, Waarom lezen we de klassieken, p. 105)

Jacqueline Zirkzee moet vertrouwd zijn met het werk van Calvino, want ze vindt niet alleen haar eigen bibliotheek van klassieken uit, ze herschrijft haar zelfs. In 2001 debuteerde de Leidse historica met Mykene, haar versie van de Trojaanse oorlog. In oktober 2004 lag haar tweede werk in de winkel: Het boek van Tristan en Isolde. Het werd haar versie van het beroemde middeleeuwse epos. Gofffried van Straatsburg vindt zijn hedendaagse evenknie in Zirkzee.

Voor wie niet bekend is met de Tristanlegende: na het verdrijven van de Schotten uit de streek van Cornwall krijgt Rivalin de hand van Blanchefleur, zuster van koning Marc. Kort na de geboorte van haar kind overlijdt Blanchefleur. Haar echtgenoot was al eerder in de strijd gestorven. Hun zoontje zal door het leven gaan als Tristan omwille van alle leed dat het op jonge leeftijd al overkwam. Tristan wordt ver van het koninklijke hof opgevoed. Als hij later aan ditzelfde hof terechtkomt, wordt hij door Marc als zijn pleegzoon erkend en als troonopvolger aangeduid.
Tijdens een duel doodt Tristan Morholt, broer van de koning van Ierland en oom van Isolde. Tristan zelf wordt tijdens het gevecht gewond en alleen de koningin van Ierland kent het geheim van de kruiden die hem kunnen genezen. Tijdens zijn herstel geniet hij de gastvrijheid van Isolde en keert enkele maanden later naar Cornwall terug. Daar merkt de kroonprins dat enkele edelen er bij koning Marc op aandringen dat hij een bruid zoekt om zelf voor een troonopvolger te zorgen. Tristan krijgt de opdracht om terug te keren naar het Ierse hof en Isolde als bruid te halen. Isoldes moeder geeft de dienstmeid, Branwen, een liefdesdrankje mee dat een eeuwige passie tussen de geliefden moet aanwakkeren. Het verhaal zou heel wat korter geweest zijn, als de juiste personen de flacon aan hun lippen gezet zouden hebben. Tijdens een warme windstille dag drinken Tristan en Isolde hun 'love potion' en daarmee is het hek van de dam. Isolde verliest niet alleen haar hart, maar ook haar maagdelijkheid tijdens de reis. Vanaf nu beheerst passie hun jonge levens: stiekeme afspraakjes, seksuele escapades worden hun deel. Branwen wordt verplicht om zich tijdens de huwelijksnacht in het gewaad van Isolde te laten ontmaagden door koning Marc om geen argwaan te wekken. Het geroddel aan het hof krijgt echter de overhand en de dwerg Frocin spant een valstrik voor de overspeligen. Op een ochtend staan er voetstappen in het laagje meel dat de nar rond het koninklijke bed gestrooid heeft: Tristan met de witte voeten kan alleen maar schuld bekennen.
In een vlaag van woede besluit koning Marc om Isolde als heks op de brandstapel te zetten. Ze wordt echter op het laatste ogenblik gered door Ivain, koning der leprozen. De twee geliefden brengen de volgende maanden in vrijwillige ballingschap door in het woud. Daar worden ze op een nacht tijdens hun slaap verrast door Marc. In plaats van hen te doden, verwisselt de koning de zwaarden. Voor Isolde is dit een teken dat haar echtgenoot haar vergeven heeft. Enkele edelen aan het hof blijven er echt bij Marc op aandringen dat zijn eega haar onschuld voor het overspel zal bewijzen. Isolde besluit zich aan een Godsoordeel te onderwerpen. Tijdens de overtocht van een rivier klimt ze op de rug van een vermomde Tristan. Zo kan Isolde in alle eerlijkheid zeggen dat er nooit iemand anders tussen haar benen geweest is dan koning Marc en de man die haar de rivier heeft overgedragen. Isolde wordt van overspel vrijgepleit en neemt wraak op iedereen die haar iets in de weg gelegd heeft, wat William Congreve een paar eeuwen later zal aanzetten tot het schrijven van het bekende adagium 'hell a fury like a woman scorned'. Tristan weet dat zijn geliefde in eer hersteld is en trekt zijn zwaard achterna. Dat hij haar niet kan vergeten, bewijst zijn huwelijk met Isolde met de witte handen. De tragische held kan zijn andere Isolde niet vergeten en blijft smoezen verzinnen om haar te ontmoeten.
Na een van zijn vele romantische uitjes, wordt hij gewond door een vergiftigde pijl. Het toeval wil dat alleen Isolde hem kan helpen. Zij wordt per schip ontboden en men spreekt af dat, als ze geen gevolg zou geven aan de smeekbede, men zwarte zeilen zal hijsen. Isolde met de witte handen is op de hoogte van de afspraak en meldt haar ijlende echtgenoot dat het naderende schip zwarte zeilen heeft. Hierop laat Tristan de moedige geest. Als Isolde merkt dat ze te laat is, volgt ze hem in de dood.

Tot zover de korte inhoud die Zirkzee zeer nauwkeurig volgt. Maar waarom zou men dan de voorkeur geven aan deze versie van het verhaal en niet de oorspronkelijke versie lezen? Net zoals in Mykene is de auteur er in geslaagd om de tweedimensionale personages uit de Middeleeuwen figuren van vlees en bloed te maken. Denk de paarden, harnassen en hofnarren weg en je zou net zo goed een moderne liefdesroman kunnen lezen. Zirkzee slaagt er zelfs wonderwel in om het geheel terug te koppelen naar het heden. Isoldes oom heeft een meer dan ongezonde interesse in zijn jonge nicht, die op haar beurt ook niet vies is van het betere handenwerk. Subtiel in ondertoon, zelden wordt de lezer met platvloersheid om de oren geslagen. Het nadeel (of is het een voordeel) van het geheel is de bekendheid van het werk. Wagner heeft er een opera aan gewijd en de thematiek vinden we bv. ook terug in Zoeken naar Eileen W. van Leon de Winter. Tristan en Isolde is geen liefdesroman die een happy end kent. De dood is voor de geliefden het einde. Zirkzee is er in geslaagd om het geheel naar vlot hedendaags Nederlands te hertalen. Het gegeven van het platgelezen liefdesverhaal heeft ze, ondanks enkele kunstgrepen, niet van een extra dimensie kunnen voorzien.

Jacqueline Zirkzee - Het boek van Tristan en Isolde
Conserve, Groet 2004; 300 blz; € 18,-
ISBN 90 5429 190 7
www.conserve.nl




 
^