Meander * Eerder * Schrijvers * Sam Gerrits
 

Een interview met Sam Gerrits en Wouter Kusters
Berichten uit de isoleercel
door Elly Woltjes

Ingebonden, een zwarte glanzende kaft, in gele letters de titel Alleen, met daaronder: berichten uit de isoleercel. De schrijvers Sam Gerrits en Wouter Kusters en beeldend kunstenaar Jannemiek Tukker leverden een mooi vormgegeven boek, waarmee ze de stilte na het verblijf in een isoleercel willen doorbreken om zo het begrip te vergroten voor de waanzin. Dat doen ze door openhartig over hun eigen ervaringen te vertellen en de leek te laten voelen wat die waanzin is. 'Een boek als dit was er nog niet', licht Gerrits het initiatief toe. 'Er is in ons taalgebied wel eerder over gekte geschreven, maar nog niet op deze persoonlijke manier.'


Sam Gerrits
In Alleen, geïllustreerd met hallucinerende tekeningen, worden waanideeën beschreven die psychotici beleven in de isoleercel, of die pas komen als men tussen de vier muren zit. Men hoeft niet 'gevaarlijk' te zijn om er te belanden. 'Officieel is het zo dat er een gevaarscriterium moet zijn,' vertelt Gerrits. 'Dat wil zeggen dat er gevaar dreigt voor de af te zonderen persoon of zijn of haar naaste omgeving. In de praktijk blijkt vaak dat mensen die psychotisch van de straat geplukt zijn sowieso in de isoleer belanden, omdat dat nu eenmaal de gewoonte is in een instelling.'

jezus holocaust maria
Gerrits is freelance schrijver en werkt twee dagen in de week in de jeugdpsychiatrie als pedagogisch medewerker. Hij was eerder te lezen in het Pharmaceutisch Weekblad, literair tijdschrift De Brakke Hond en Meander, en in SF-magazine Pure Fantasy. Kusters doceert taalwetenschap aan de universiteit en geeft daarnaast cursussen filosofie, lezingen en schrijft artikelen. Hij publiceerde al eerder wetenschappelijk werk in diverse taalkundige vakbladen. Filosofische en meer populariserende artikelen van hem zijn te vinden in onder meer Filosofie Magazine en Trouw. Eerder schreef hij al een boek, Pure waanzin (2004), waarin hij zijn eigen wanen tegen het licht houdt. Het leverde hem de Socrates-wisselbeker op in 2005, de prijs voor het beste filosofische werk van het jaar.
'Zijn oorspronkelijke plan was echter een boek te schrijven over de isoleercel als fenomeen,' weet Gerrits. 'Hij zou verschillende mensen interviewen, psychotici en ex-psychotici, en hun verhalen illustreren met foto's van isoleercellen. Maar in de praktijk bleek dat niet goed te werken. Als je gek bent, schrijf je bijvoorbeeld met de gekookte worteltjes uit je eten dingen op de muur als 'jezus holocaust maria'. Dat soort kreten hebben op het moment zelf voor de schrijver een zeer diepe betekenis. Ze zijn alleen volkomen oninvoelbaar voor buitenstaanders. Hetzelfde geldt voor de verhalen van gekken. Met 'ik dacht dat ik gedachten kon beïnvloeden' schiet je niet zoveel op.'

Waar de waanzin op zijn top is
Hoe doe je dat dan precies, de waanzin beschrijven? 'Om de gekte van een psychose werkelijk invoelbaar te maken, moet je het zelf hebben meegemaakt,' verzekert Gerrits. 'Je moet je ervaringen uitwerken en herbewerken tot een min of meer begrijpelijk verhaal, in woord of in beeld. Daarbij gaat veel informatie verloren. Als je het echter goed doet en je waanideeën gedetailleerd genoeg omschrijft en invult, kun je iets van de krankzinnigheid die je zelf ervaren hebt, in het hoofd van de lezer oproepen. Daarom hebben we uiteindelijk het boek gemaakt met twee auteurs en een beeldend kunstenaar, waarbij we samen alle tijd genomen hebben om de ruimte te onderzoeken 'waar de waanzin op zijn top is'. Natuurlijk is iemand niet minder gek als hij niet in een cel gezeten heeft', zegt hij erbij. 'Er zitten soms mensen in de isoleer die prima aanspreekbaar zijn. Omgekeerd kun je volkomen krankzinnig dagenlang in je huis doorbrengen. Dan ben je dus niet opgesloten.'

Waanzinnige waarneming
Kusters vult aan: 'Dat we net in isoleercellen op onderzoek gingen, heeft als voordeel dat op die manier de waanzin 'puur' tot uitdrukking komt. Psychoses in het wild kennen een rijke variatie, afhankelijk van waar ze optreden: op vakantie, tijdens een houseparty of bij een familiefeest. Dat maakt nogal verschil. De isoleercel creëert een soort laboratoriumsituatie: er is geen afleiding, en voor alle waanzinnigen is de isoleercel hetzelfde. Daardoor komt de waanzin daar het meest tot zijn recht. Daarnaast heb ik de waanzin in mijn eerste boek Pure Waanzin vooral benaderd vanuit een taalperspectief: wat gebeurt er met metaforen, hoe verschuiven betekenissen, hoe verloopt waanzinnige communicatie? In dit nieuwe boek Alleen ligt de nadruk meer op de waanzinnige waarneming en de veranderde ervaring van ruimte en tijd. Nu zijn ruimte en tijd precies de enige twee zaken die je in een isoleercel nog hebt, verder is hij leeg. Een ideale plek voor onderzoek naar waanzin dus.'


Wouter Kusters
Ultiem eenzaam
'In eerste instantie heb je het helemaal niet door als de waanzin toeslaat', vertelt Kusters uit eigen ervaring. 'De manier waarop je de wereld ziet en ervaart, verandert ingrijpend. Zo ingrijpend, dat je het helemaal niet associeert met 'ziekte' of een van die andere benepen medische categorieën. Psychoten menen doorgaans in hun waanzin juist dat ze opeens alles doorhebben. Ze denken de gehele kosmos te begrijpen. Ze zien wereldwijde complotten die in hun beleving bij hun thuis aan de keukentafel worden ontraadseld. Of ze denken de messias te zijn en grootse inzichten te hebben in de diepste gronden van het bestaan. Het mooie van de waanzin is dat daar de fantasie niet geremd wordt door de realiteit zoals wij die kennen. Sprookjes, mythes, krantenberichten en verhalen lopen uit de boeken weg en komen in een waanzinnige brij tot leven. Het trieste is dat de wereld van de waanzin ultiem eenzaam is. Je bent er volkomen alleen vandaar ook de titel van ons boek. Je worstelt met je fantasieën over quasi persoonlijke krachten, monsters en halfgoden, maar uiteindelijk is het een lege wereld, zonder echte medemensen. Het is alsof je in een roman, een film of toneelstuk zit opgesloten. De werkelijkheid die je vroeger kende, is vervangen door fictie, en de fictie die je bedenkt, wordt onmiddellijk waanzinnige - werkelijkheid. Eenzaam en onmenselijk, dat wel, maar later een bron waar je uit kan putten voor nieuwe fictie.'
Ook Gerrits wist niet wat hem de eerste keer overkwam. 'Je belandt in een volledig andere betekeniswereld. Veel mensen hebben het idee dat er goden met ze spreken. Sinds de verlichting hebben we dat idee losgelaten, en daarmee helaas ook het idee dat de wereld van de psychose betekenis heeft. Gelukkig zien steeds meer mensen in dat een psychose naast een ziektebeeld misschien ook wel inhoudelijk relevant voor de waanlijder zelf is. En voor de wetenschap natuurlijk. Want hoe gek het ook klinkt, er zit een zekere systematiek in de ervaringen van mensen die psychotisch zijn. Hier ligt een enorm onderzoeksterrein braak.'

Een andere wereld
Voor Kusters speelde de televisie een rol in het contact komen met een andere wereld. 'Ik was waanzinnig in de periode dat internet nog niet bestond, en moest het dus doen met tv en radio', licht hij toe. 'Internet lijkt me overigens een ruimte die veel langer waanzin tolereert dan de fysieke ruimte. Je kan de tv uiteindelijk niet 'in'. Dat is een eenrichtingsmedium, hoewel de psychoot doorgaans denkt dat hij de tv kan beïnvloeden. Bij internet is dat anders. Als je gek bent, kan je oneindig veel e-mails rondsturen, chatten, nieuwsforums bezoeken, en daadwerkelijk dus het medium beinvloeden. Omgekeerd kan je zo veel patronen en tekenen zien in internet, dat je daadwerkelijk gaat denken dat 'achter het internet' krachten of godheden schuilgaan die zich bezighouden met wat jij op het internet doet en die jou daar ook over 'berichten'. Wanneer je waan niet al te explosief extravert is, kan je op internet langer doortrippen dan met enkel tv. Dat is fijn, zo kunnen er ook niches en betekenisvolle waanzinnige werelden ontstaan', aldus Kusters. 'Het is natuurlijk ook triest, omdat de waanzinnige eenzaamheid dan nog langer in stand blijft en onderhouden wordt door belevenissen in de schijnwereld van het medium.'
Voor Gerrits speelt internet een grotere rol: '() Ik ging heel associatief surfen en kwam op sites die ik anders nooit bezocht en die me nieuwe inzichten gaven. De laatste tijd heb ik iets aparts: ik kan een woord in mijn hoofd hebben, meestal een ongewoon woord, en dan ga ik dat googlen om te kijken wat het ook alweer betekent. Binnen een paar minuten krijg ik dan een mailtje van iemand, met dat woord in de subject. Is me al een paar keer gebeurd. En ik ben niet eens psychotisch, haha.'

Verder onderzoek
Volgens Gerrits wisselen de fantasieën van psychotici, maar zijn de onderliggende thema's en de structuur van de waanzinnige ervaring ongeveer gelijk. 'De structuur is die van een veranderde tijds- en ruimtebeleving en een verlies aan echte medemensen', schetst hij. 'In de fantasieën die hieruit ontstaan spelen thema's een rol, zoals telepathie, telekinese, het gevoel dat anderen gedachten in je implanteren, of je zelfs besturen - ouderwetse bezetenheid. Verder straling, gevoelens van grootheid en achtervolging, en verschijningen van historische en mythische figuren. Die fantasieën kunnen dus heel verschillend zijn; ze vrijwel altijd de kleur van degene die de ervaring heeft.' Gerrits ziet ook zekere overeenkomsten: 'Vrijwel iedereen heeft het gevoel ten goede of ten kwade met de wereld te versmelten. Het eerste geval is extatisch: de wereld wordt een moederschoot die om jou heen draait. In het tweede geval is er sprake van ernstige paranoia en is de ervaring demonisch te noemen, zeer beangstigend. Omdat vrijwel iedereen die gek wordt het ene of het andere ervaart, lijkt verder onderzoek me nuttig. Hoe dat verder ingevuld wordt door ons? Ach ja, lees het boek Alleen zou ik zeggen. Diepzee is een geromantiseerde psychose. De werkelijkheid is complexer en, vind ik, boeiender... Een eerste succes is er al: van het boek verschijnt in het najaar 2007 een tweede druk.

Waanzin in bredere zin
Of Gerrits en Kusters blijven schrijven? 'Dat wel, maar waanzin zal geen thema meer zijn', vertelt Kusters. 'Althans niet de waanzin zoals die door de psychiatrie wordt bekeken, als iets van psychiatrische patiënten. Waanzin in bredere zin voor je het weet valt daar de hele wereld onder blijft wel thema.' Gerrits vult aan: 'Ik ben sinds 2000, toen ik over mijn ervaringen in het gekkenhuis begon te typen, nooit meer opgehouden. Mijn ervaringen als psychoot hebben een diep neuraal spoor getrokken, dus ik denk dat de ideeën die ik erdoor heb opgedaan mijn werk blijvend beïnvloeden. Maar ik ben zeker niet van plan om alleen maar over gekte te blijven schrijven. Dat is zo beperkt.'


naar het proza van Sam Gerrits


[gepubliceerd: 6 oktober 2007]
 
^    >