Meander * Eerder * Wereldpoëzie * Jacques Prévert
 
Jacques Prévert (1900-1977)
'Een hartverwarmende, sympathieke dwarsligger'
door Sander de Vaan

Jacques Prévert (1900-1977) is een van de belangrijkste Franse dichters van de twintigste eeuw. Geheel onbekend in het Nederlandse taalgebied is hij niet: 'amoreus' werk van hem werd onder meer al prima vertaald door Ruben van Gogh (We hebben elkaar lief: de mooiste liefdesgedichten, in 2000 uitgegeven door Bert Bakker). Maar deze maand verschijnt er bij Lannoo een omvangrijke, fraai vormgegeven selectie uit Préverts gehele oeuvre: De mooiste van Prévert. Sander de Vaan sprak met vertaler/samensteller Koen Stassijns en selecteerde zeven gedichten van de Franse grootmeester.

Koen Stassijns, samen met collega-dichter/vertaler Ivo van Strijtem werk je al enige tijd aan een indrukwekkende 'De mooiste van...'-serie. Franse dichters kwamen er echter nog niet veel in voor. Waarom hebben jullie nu gekozen voor Prévert, en niet voor bijvoorbeeld Baudelaire of Verlaine?
Een reeks uitbouwen is vaak moeilijker dan men denkt. Als bloemlezer maak je natuurlijk je verlanglijst op, maar vaak loopt er iets fout: je komt er bijvoorbeeld achter dat er van Baudelaires gedichten al met al te weinig kwaliteitsvolle vertalingen bestaan om een selectie te kunnen maken die breed genoeg is en representatief; van een andere dichter blijkt net bij een andere uitgeverij een bloemlezing gepubliceerd te zijn; er kunnen onoverkomelijke problemen ontstaan met de overname van rechten, enzovoort.
Maar je hebt gelijk, we moeten hoe dan ook een inhaalbeweging maken met betrekking tot de Franse poëzie. Twee jaar geleden zijn Ivo en ik begonnen met de voorbereiding van een 'année française'. Dat moet 2007 worden. Op het werkplan staan Apollinaire in een nieuwe vertaling van Jan Pieter van der Sterre, Victor Hugo door mij vertaald, maar eerst en vooral Jacques Prévert. Hij ligt me na aan het hart, deze onvervalste bard.

Hoe zou je Prévert in het kort voorstellen aan lezers die niet zo bekend zijn met zijn werk?
Met Prévert lees je een hartverwarmende, toegankelijke dichter en een sympathieke dwarsligger die pretentieloos en met mededogen naar de mens en zijn wereld kijkt en zijn bevindingen haast achteloos neerschrijft.
Zijn verbeeldingskracht is legendarisch, evenals zijn humor en zijn capriolen met de taal waardoor een vertaler soms voor onoplosbare problemen geplaatst wordt. Prévert predikt vrede en vrijheid en laakt alle vormen van gezag die de creativiteit doden. Vele van zijn teksten werden op muziek gezet en vertolkt door onder meer Edith Piaf, Juliette Gréco, Serge Gainsbourg en Yves Montand. Zijn beroemde bundel Paroles is nog altijd een absolute bestseller, en zijn aforismen (die hij 'graffiti' noemt) zijn om van te snoepen, bijvoorbeeld: 'Je moet intellectuelen niet met lucifers laten spelen'.

Kun je een paar van die 'onoplosbare vertaalproblemen' noemen?
Twee voorbeelden. Je zal het maar in je hoofd halen om het gedichtje L’amiral te vertalen. Dat gaat zo:

L'amiral Larima
Larima quoi
la rime à rien
l'amiral Larima
l’amiral Rien.

Je ziet ogenblikkelijk dat 'Larima', de naam van de admiraal, het palindroom is van het woord 'amiral'. Dat kan je nog proberen te vertalen in De admiraal Laarimda, hoewel je meteen al 0-1 achterstaat tegenover het Frans. 'Larima' is voor de gemiddelde Fransman wel aanvaardbaar als Franse naam; in elk geval klinkt het Frans. De naam Laarimda echter doet de gemiddelde Nederlandstalige meteen de wenkbrauwen fronsen en die weet wel zeker dat het hier geen Nederlandse of Vlaamse admiraal betreft, maar eentje uit een exotisch land die onder een palmboom aan een cocktail staat te lurken.
Maar als je eenmaal bij de derde versregel aanlandt, ben je als vertaler uitgezongen. Prévert haalt het woord 'Larima' uit elkaar door er twee spaties tussen te zetten: 'la rime à'. 'Larima' en 'la rime à' klinken identiek. Als je dat vertaalt kom je ongeveer uit op 'het rijm van'. Dat klinkt wel heel anders dan onze admiraal Laarimda, en dus kan je, hoe je het ook draait of keert of hoe spitsvondig je ook bent, dit vers niet vertalen zonder dat het oorspronkelijke charmante taalspelletje verloren gaat. Wat moet je in zo'n geval doen? Eenvoudig je hoofd buigen, even diep zuchten terwijl je hoofd een neebeweging maakt en er vooral je handen van afhouden... Match verloren met forfaitcijfers. Afdruipen maar. Volgende keer beter!

Een ander sprekend voorbeeld is een van Préverts betere aforismen:

Un homme à la mer, une femme à l'amour

Opnieuw: onvertaalbaar. 'À la mer' en 'à l'amour' zijn identiek op de laatste klank na. 'Aan zee' zou in de vertaling dan gekoppeld moeten zijn aan bijvoorbeeld 'aan zij' of aan 'aan zo' of... enfin, aan iets dat totaal geen zin heeft. Bovendien klinken in 'à la mer' (aan zee) de woorden 'mère' (moeder) en 'amer' (bitter) door... en je moet terug naar af.

Voor diverse op het eerste gezicht onmogelijk op te lossen problemen hebben Geert van Istendael en ik overigens wél creatieve oplossingen gevonden. De aandachtige lezer zal die vast wel opmerken. Dus: lezen dat boek...


Koen Stassijns
Foto: (c) Frédérique Debras
In Lannoos aanbiedingsfolder staat, wat betreft deze nieuwe bundel: 'Een oeuvre met een nog steeds verrassend actuele thematiek: een pleidooi tegen conformisme en absolutisme, een ode aan vrijheid en vrede.' Kunnen gedichten de wereld verbeteren?
Gedichten die 'wereldverbeterend' willen zijn, behoren vaak tot de meest ergerlijke die je in de poëzie kan tegenkomen. Je wordt er dus juist zíek van. Gedichten zijn geen medicijnen, laten we wel wezen, maar ze kunnen bij de lezer wel tot inzichten leiden die dermate ingrijpend zijn dat hij zijn lot - lees maar: zijn wereld - begint te 'veranderen', lees maar: verbeteren. En dan heb ik het alleen nog maar over de vermeende inhoud van een tekst en wat die voor een lezer kan betekenen en niet over de confrontatie met de taal zelf die op de meest denkbare en ondenkbare niveaus iets in beweging kan zetten. Ik geef hierbij een concreet voorbeeld: Het gedicht 'De wroeging' van de Argentijnse grootmeester Jorge Luis Borges heeft mij op een scharniermoment in mijn leven eerst het inzicht en daarna de nodige moed gegeven om een zeer pijnlijke beslissing te nemen die het me mogelijk maakte om later toch nog zoiets als 'gelukkig' te worden. Préverts gedichten zijn overigens vaak een zoektocht naar geluk; ik had ze beter veel vroeger ontdekt. (lacht)

Met welke 'mooiste' verzen uit de bundel zou je Prévert bij de lezer aanbevelen?
Prévert is niet direct een dichter die de lezer met één welgemikte versregel van zijn paard af bliksemt. Hij moet het veeleer hebben van de originele uitwerking, de subtiele ontwikkeling van zijn gedichten en hij werkt steeds naar een zeer sterk slot toe in zijn gedichten. Natuurlijk zijn er versregels die beklijven. Er zijn er zelfs nogal wat, en het is al bij al moeilijk kiezen. Maar omdat je aandringt, geef ik er toch enkele:

Het is verschrikkelijk
het tikje van een hard ei op een tinnen toog
het is verschrikkelijk dat geluid
als het maalt in de herinnering van de man die honger heeft
(uit Een gat in de dag)

En de ramen worden weer zand
en inkt wordt weer water
en de banken worden weer bomen
en het krijt wordt weer rots
en de pen wordt weer vogel.
(uit Schoonschrift)

fluit hij wel dan is dat een goed teken
het teken dat je mag ondertekenen
dan trek je heel zachtjes
een veer van de vogel uit
en schrijf je je naam in een hoekje van het schilderij.
(uit Om het portret van een vogel te maken)

En de zee werpt een meerschuimen pijp
Aan land
En het witte kantwerk van haar brede golven
Schittert in de maan
(uit Bruiloft)

Er zijn zoveel dingen te doen
met die man die sterft
die bloemen die knakken
en dat geld
dat geld dat rolt
dat niet ophoudt te rollen.
(uit Bij de bloemiste)

En als de ezel dat niet droomt
Dan droomt hij iets anders.
Alles wat we kunnen weten, is dat hij droomt.
Iedereen droomt.
(uit De ezel slaapt)

en tot slot uit het beroemde lied De dorre blaren:

Maar het leven scheidt zoveel geliefden
van lieverlee
zonder geluid
en de zee wist zachtjes alle sporen
van hen die ooit beminden uit.

De mooiste van Prévert
samengebracht door Koen Stassijns en Ivo van Strijtem
Lannoo|Atlas, Tielt/Amsterdam 2006; 160 blz.; € 16,50
ISBN 90 450 1239 1

Samenstelling: Sander de Vaan

naar de gedichten van Jacques Prévert


[gepubliceerd: 19 oktober 2006]
 
^    >