Meander * Eerder * Wereldpoëzie * Walt Whitman
 
Vertaler Jabik Veenbaas over Walt Whitman
Amerika was het gedicht dat hij wilde schrijven
door Sander de Vaan

Onlangs verscheen bij Wagner & Van Santen een nieuwe uitgave van gedichten van de Amerikaan Walt Whitman (1819-1890). Het boek, getiteld Grashalmen, omvat een omvangrijke selectie uit de door Whitman zelf geautoriseerde Deathbed-edition en telt tal van gedichten die nooit eerder naar het Nederlands werden vertaald. Speciaal voor Meander selecteerde Jabik Veenbaas een aantal teksten van de man die 'met de oerkracht van een bizon' Amerika tot leven riep.

Jabik, Walt Whitman behoort tot de zeer weinige dichters die ook na hun dood nog volop geciteerd en gelezen worden. Wat maakt hem zo bijzonder?
Whitman is een geweldenaar. Midden in de negentiende eeuw begon hij vrije, parlando-verzen te schrijven, in een tijd dat de meeste dichters zich nog keurig in het keurslijf persten van rijm en ritmische regelmaat. Met de oerkracht van een bizon riep hij Amerika tot leven, dat onmetelijke land dat nog maar net bestond en zich binnen enkele decennia tot een wereldmacht vormde. Whitman is, vind ik, meer dan alleen een heel goede dichter. Het is een dichter die met succes een eigen levensfilosofie uitdroeg: de filosofie van de van God en godsdienst bevrijde mens die krachtig op eigen benen staat. Zijn werk heeft iets zeer blijmoedigs en levensbevestigends, dat mij erg inspireert.
Whitman is ook belangrijk door zijn grote invloed op de twintigste-eeuwse poëzie. Heel wat vooraanstaande twintigste-eeuwse dichters hebben zich door Whitman laten inspireren. Pessoa wijdde, bij monde van zijn meest bekende heteroniem Alvaro de Campos, een ode van maar liefst dertig pagina's aan hem. De toon van dat heteroniem is ook echt op die van Whitman geënt. Lorca liet zich door hem inspireren tot zijn belangrijke boek Dichter in New York. In dat boek vind je eveneens een jubelende ode op Whitman. En Pablo Neruda bekent in zijn autobiografie dat Whitman hem heeft opgewekt tot het schrijven van zijn hoofdwerk Canto general: zoals Whitman de Verenigde Staten bezielde en tot leven wekte, zo wilde Neruda dat doen met Zuid-Amerika. De fameuze beatpoet Allen Ginsberg bewonderde Whitman zozeer, dat zijn werk in feite epigonentrekken kreeg. Whitman is een van de grote vormgevers van het modernisme.

Al googelend op zijn naam vond ik een foto waarop Whitman streng en ruig bebaard de camera inkijkt. Wat was hij voor een man?
Het was een zeer eigenzinnig man, een man met buitengewoon veel zelfvertrouwen. Het was iemand die moeilijk in vaste betrekkingen kon aarden, een vrijbuiter die zijn dagen het liefst doorbracht met slenteren door Brooklyn of Manhattan. Een man ook van grote tegenstellingen. Enerzijds was hij zeer narcistisch, zeg maar gerust megalomaan. Hij schreef anoniem jubelende recensies over de eerste uitgave van de Leaves of Grass en liet voor zijn dood al een mausoleum voor zichzelf oprichten. Anderzijds had hij een liefdevol hart voor iedereen. Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog zette hij zich belangeloos en hartstochtelijk in als verzorger van gewonde soldaten.

Wat spreekt je in het bijzonder aan in zijn werk?
Ik heb het al even gehad over het blijmoedige, het vitale dat zijn werk zo typeert en dat voor mij erg inspirerend is. Maar ik vind ook dat met name zijn langere gedichten uitblinken door hun hechte compositorische opbouw, die volstrekt persoonlijk tot stand komt. De manier waarop hij omgaat met de 'you' in zijn gedichten, de jij, die vaak staat voor alle mensen en ook voor de lezer, is uniek. En zijn beeldtaal - in feite was dat het hele Amerika - is bijtijden fenomenaal. Dat geldt in het bijzonder voor het sleutelgedicht 'Song of Myself', een boekwerk op zich, dat wel zijn meesterstuk mag worden genoemd.

Waar staan Whitmans grashalmen volgens jou voor?
De grashalmen van Whitman vormen een complexe en gelaagde metafoor. Het is de centrale metafoor uit het lange sleutelgedicht 'Song of Myself,' en daarmee de centrale metafoor uit de hele Leaves of Grass. Die meandert door het hele gedicht heen en vlecht de draden daarvan op een prachtige manier ineen. 'Wat is het gras?' laat de dichter een kind in de zesde paragraaf van het gedicht vragen. En dan worden er allerlei antwoorden gegeven, in een suggestieve, vragende vorm, ingeleid door woorden als 'misschien' en 'lijkt' . Bijvoorbeeld zo:

Misschien word je uitgezweet door de borsten van jonge mannen,
Misschien kom je van ouderen, of van vruchten, snel aan de moederschoot ontrukt,
En ben jij hier de moederschoot.
Of zo:
Of misschien is het een eenvormig hiërogliefenschrift,
En betekent het: gelijk opschietend in brede stroken en smalle stroken,
Groeiend onder zwarten zowel als onder blanken...

In het eerste fragment symboliseert het gras de onsterfelijkheid. Het gras groeit op de graven van mensen, het staat voor het leven dat doorgaat. Elders in dezelfde paragraaf zegt hij: 'De kleinste scheut laat zien dat er eigenlijk geen dood is.' In het tweede fragment wordt het een beeld van de gelijkwaardigheid van alle mensen, die voor Whitman zo ontzettend belangrijk was. Denk ook maar eens aan de tweede regel van het gedicht: 'En wat ik me aanmatig, zul jij je aanmatigen.' Maar op andere plaatsen in de 'Song of Myself' staat het weer voor het universele van zijn gedachten. Daar zegt hij bijvoorbeeld: 'Dit zijn eigenlijk de gedachten van alle mensen uit alle tijden en landen, ze vinden hun oorsprong niet bij mij [...] Dit is het gras dat overal groeit waar het land is en het water is.' En natuurlijk verbindt hij het gras ook met het voortleven van zijn gedicht en zijn dichterschap. Aan het eind van het gedicht keert het beeld nog eens terug, nu met die hele overdaad aan betekenis geladen:

Ik laat mezelf na aan de aarde om te groeien uit het gras dat ik liefheb,
Wil je weerzien, kijk dan onder je laarszolen.

Ik weet niet of er een dichter bestaat die zijn oeuvre ooit een krachtiger en toepasselijker titel heeft gegeven. De grashalmen stonden voor alles wat Whitman bezielde. Ze vormen een metaforische magneet, waaraan alles wat Whitman was zich kon vasthechten. De ruwe vitaliteit van het gras, dat is de ruwe vitaliteit van zijn werk.

Onlangs brak Ron Rijghard in de NRC een lans voor 'instappoëzie, voor een deur op de begane grond, voor poëzie die het grote publiek weer aan het gedichten lezen kan helpen.' Je zei al dat Whitman van grote invloed op andere dichters is geweest, maar was hij ook een 'laagdrempelige dichter' voor het volk?
Hij wilde beslist de dichter van alle Amerikanen worden. En hij heeft ook beslist wel de status van grote nationale dichter bereikt, mede door de enorme invloed die hij op andere Amerikaanse dichters had. Toch denk ik niet dat hij de dichter van het volk is geworden. Tijdens zijn leven was zijn poëzie daar te vrijgevochten voor, met haar moderne, vrije vorm en haar vrijmoedige omgang met het lichamelijke en seksuele. In 1876 had hij graag de nationale jubileumdichter willen worden, toen Amerika zijn honderdjarige onafhankelijkheid vierde. Maar hij was er nog veel te omstreden voor. En misschien moet je wel zeggen dat dat zeer belangrijke aspect van zijn werk ook vandaag de dag nog een contrapunt vormt van alles wat het zeer puriteinse, conservatieve volksdeel van de Amerikanen bezielt. Vergeet daarbij ook niet dat hij een gay-poet is, dat hij de liefde voor heren, voor 'atleten' bezingt.
Maar zijn poëzie is ook minder eenvoudig dan ze op het eerste gezicht lijkt. Met name de lectuur van de langere gedichten vraagt veel van de concentratie en de spanningsboog van de lezer. 'Song of Myself' is een ingewikkeld, uiterst gelaagd geheel, dat je niet zomaar even tot je neemt.
Wat de instappoëzie van Ron Rijghard betreft. Rijghard breekt een lans voor de slamdichters. De slampoëzie staat voor iets zeer moderns: voor de zapcultuur, de cultuur die zich afkeert van wat het niet in twee seconden kan begrijpen en omvatten. De cultuur die gek is op spectaculaire presentaties van goedgebekte, leuk ogende filmsterretjes. De slampoëzie is een verschijnsel dat een functie heeft, een eigen werkterrein, een eigen scene, zoals een genre in de popmuziek een eigen scene heeft. Maar het is volstrekt idioot om dat verschijnsel tot maatstaf te verheffen. Ik heb persoonlijk nog nooit slampoëzie gehoord die me niet stierlijk verveelde. Natuurlijk is het prettig om naar een goede dichter te luisteren die een krachtige, heldere presentatie heeft. Maar dat is iets anders. Ook een stotteraar kan een geweldige dichter zijn.

Je noemde net al het puriteinse volksdeel van het huidige Amerika. Een van de door jou geselecteerde tekstfragmenten eindigt als volgt: 'Alles gaat voort en dijt uit, niets gaat teloor,/En sterven is anders dan iedereen dacht, en een groter geluk.' Levensvreugde staat in dit gedicht voorop. Hoe kijken de Amerikaanse puriteinen naar deze toch wat 'a-religieuze' poëzie?
Whitman is bepaald niet de favoriete dichter van de conservatieve puriteinen. Maar Bill Clinton is wel weer een Whitman-lezer. De homobeweging houdt van Whitman - voor hen is zijn grote status om voor de hand liggende redenen van belang. Whitman is in zekere zin de meest Amerikaanse van alle Amerikaanse dichters: hij zong de lof van dat grote land, Amerika was 'het gedicht' dat hij wilde schrijven, hij bezong de Amerikaanse democratie: 'Donder aan! IJl voort, Democratie!' Maar in zekere zin is hij nog altijd omstreden. Ik heb zijn levensfilosofie in mijn nawoord vergeleken met die van Nietzsche. Misschien moet je zijn status in het huidige Amerika vergelijken met die van Nietzsche in het huidige Europa. Zoals Nietzsche een pool is en een contrapunt, zo is Whitman dat ook. Waarbij Whitman overigens wel warmbloediger, opener en toegankelijker is dan zijn Europese metgezel.

Waarom heb je, anno 2007, besloten om een nieuwe vertaling van Whitmans werk te verzorgen?
Het werd hoog tijd voor een vertaling die eigentijds, betrouwbaar en homogeen was. De vertaling die Maurits Wagenvoort in 1916 van een kleine selectie van zijn werk publiceerde, is enorm verouderd en veel te deftig geworden. Sindsdien zijn er nog wel enkele vertalingen verschenen, maar die laten de behoefte aan een nieuwe vertaling onverlet. Sommige zijn gewoon slecht. De editie die Querido enkele jaren geleden uitbracht is leuk, maar het is geen homogene en ook niet overal een tekstgetrouwe vertaling. Het is een heterogeen boek, met allerlei soorten vertalingen van verschillende dichters, die soms letterlijk hebben vertaald, maar soms ook eigen bewerkingen hebben vervaardigd.
Mijn editie is de eerste die een omvangrijke selectie bevat uit de zogenaamde Deathbed-edition, de door Whitman zelf kort voor zijn dood gesanctioneerde uitgave van zijn hele werk. Die selectie behelst natuurlijk de grote, bekende gedichten, zoals 'Song of myself' en 'The Sleepers', maar ook belangrijke langere gedichten die nog nooit eerder in het Nederlands werden vertaald, zoals 'Song of the Open Road' , 'Crossing Brooklyn Ferry' en 'Passage to India'. Verder heel wat mooie maar relatief onbekende korte gedichten. Van die gedichten heb ik vertalingen proberen te maken die recht doen aan de originelen maar ook aan de krachtige, natuurlijke cadans van zijn verzen.

Die Querido-uitgave was getiteld Grasbladen. Jij koos voor Grashalmen. Waarom?
Ik begrijp wel waarom in de Querido-uitgave voor Grasbladen is gekozen. Het woord 'leaves' kan in het Engels zowel halm als bladzij betekenen, en dat hebben ze in de Nederlandse vertaling willen laten meeklinken. Het is een vertaalkeuze. Ik heb er zelf niet voor gekozen, omdat ik het woord 'grasbladen' toch te on-Nederlands en te onnatuurlijk vind. Wij spreken niet over een 'grasblad' of over een 'blad gras', naar mijn idee, maar over een 'grashalm' of een 'grasspriet'. En van die twee heb ik de gewoonste variant genomen. Vergeet ook niet dat de grashalmen van Whitman veel meer symboliseren dan alleen die 'pagina's'. Ik heb hierboven een aantal andere betekenissen van de metafoor aangeduid. En die verlies je ook weer wanneer je de titel toespitst op de pagina's.

Waren er verder nog grote vertaalproblemen?
Whitman is helemaal niet makkelijk te vertalen. Dat lijkt hij wel, met zijn lange, proza-achtige zinnen. Maar het is eigenlijk heel lastig om zijn zinnen natuurlijk en simpel te laten klinken. Om de muzikale ademtochten die zijn zinnen vormen over te brengen.

Kun je een voorbeeld van een geslaagde vondst in het Nederlands geven?
Fragmenten waar ik ontzettend mijn best op heb gedaan zijn de welsprekende begin- en eindpassages van de 'Song of Myself'. Laat ik de laatste zes regels van dat gedicht in mijn vertaling citeren:

Je zult amper weten wie ik ben of wat ik beteken,
Maar niettemin zal ik heilzaam voor je zijn,
En je bloed filteren en sterken.

Heb je me niet meteen in het vizier, houd moed,
Vind je me op één plek niet, zoek dan op een andere,
Ergens blijf ik op je staan wachten.



Walt Whitman - Grashalmen
Uitgeverij Wagner & Van Santen, 2007; 285 blz.; 34,50.
ISBN 9789076569673


naar de gedichten van Walt Whitman


[gepubliceerd: 25 augustus 2007]
 
^    >